Cənubi Qafqazın dəyişən siması – Azərbaycan mühüm aktora necə çevrildi?
Ötən əsrin 90-cı illərində münaqişələrin, hərbi əməliyyatların, iqtisadi problemlərin cəngində boğulan Cənubi Qafqaz regionu hazırda sabitlik və əməkdaşlıq məkanına çevrilib. Otuz il əvvəl siyasətçilərin çoxu bu regionun belə bir perspektiv vəd edəcəyini təsəvvürünə belə gətirmirdi. Əksəriyyət naümid idi və regionda ümumi vəziyyətin müsbətə doğru dəyişəcəyini proqnozlaşdırmırdı. Cənubi Qafqaz işğal, təcavüz, terror aktlarının zülmünü çəkirdi və bu vəziyyət ölkələri yoxsulluğun girdabına salmışdı.
Lakin iyirmi birinci əsirdə regionda baş verən dəyişikliklər, hərbi və siyasi müstəvidə atılan cəsarətli addımlar sabitliyin yaranmasına, güclənməsinə şərait yaratdı. İndi region sadəcə burada yaşayan xalqlar üçün əlverişli məkan deyil, bura həm də qlobal miqyasda böyük əhəmiyyət və perspektiv daşıyan bir regiondur.
Bəs bu regionda baş verən müsbət dəyişikliklərə Azərbaycan hansı faydaları verə bildi?
Mübaliğəsiz deyə bilərik ki, regionda sabitliyin, əmin-əmanlığın təmin edilməsində, regionun qlobal əhəmiyyətinin artırılmasında Azərbaycanın müstəsna rolu olub.
Azərbaycanın son otuz ildə keçdiyi yol yalnız bir dövlətin inkişaf tarixçəsi deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqazın dünya siyasətində yerinin dəyişməsi prosesidir.
Bu gün artıq Cənubi Qafqaz təkcə regional hadisələrin yaşandığı məkan deyil; enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət marşrutları, Avropa ilə Asiya arasında əlaqələr, yaşıl enerji layihələri və qlobal diplomatiyanın mühüm istiqamətlərindən biri kimi qəbul edilir. Bu dəyişimin əsas hərəkətverici qüvvəsi məhz Azərbaycan olub.
Əslində bu böyük geoiqtisadi transformasiya bir gündə baş vermədi. Bu uğur, onilliklər boyu addım-addım atılan strateji addımların, düşünülmüş enerji diplomatiyasının və ən əsası, Qarabağda qazanılan tarixi hərbi qələbə ilə regionda yaradılan yeni reallıqların məntiqi nəticəsidir.
Başlıca nəqliyyat dəhlizlərinin keçdiyi məkan
Azərbaycan öz təbii sərvətlərini sadəcə xaricə satan adi bir ölkə deyil, onlardan qlobal müstəvidə böyük dövlətlərin siyasətinə təsir edən diplomatik bir rıçaq kimi istifadə edən güclü bir aktora çevrildi. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayanda Avropa qitəsi çox ciddi bir enerji böhranı və qaz qıtlığı ilə üz-üzə qaldı. Rusiya qazından tamamilə imtina edən Avropa İttifaqı üçün əsas və ən etibarlı çıxış yollarından biri məhz Azərbaycan oldu. Bu gün bizim böyük zəhmətlə ərsəyə gətirdiyimiz Cənub Qaz Dəhlizi, yəni TAP və TANAP kəmərləri vasitəsilə İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, həmçinin digər Balkan ölkələri fasiləsiz şəkildə mavi qazla təmin olunur. Bu strateji marşrut Bakını qitənin enerji təhlükəsizliyinin əsas qarantına çevirir və Avropanın idarəçilik mərkəzlərində Azərbaycanın siyasi çəkisini kəskin şəkildə artırır. Üstəlik, Azərbaycan təkcə ənənəvi neft və qazla kifayətlənmir, həm də qlobal trendləri qabaqlayaraq gələcəyin yaşıl enerjisinə nəhəng investisiyalar qoyur. Xəzər dənizinin tükənməz küləyi və azad edilmiş Qarabağ torpaqlarının günəşindən alınan ekoloji təmiz elektrik enerjisi yaxın illərdə Gürcüstan və Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək xüsusi sualtı kabellər vasitəsilə birbaşa Avropa bazarlarına ötürüləcək. Bakının COP29 qlobal iqlim sammitinə ev sahibliyi etməsi də bütün dünyaya sübut etdi ki, beynəlxalq ekologiya siyasətinə və yaşıl keçid müzakirələrinə yön verən əsas qlobal mərkəzlərdən biri artıq Cənubi Qafqazın lider dövlətidir.
Dünyanın müxtəlif regionlarında, xüsusilə dəniz yollarında müharibələr, pirat hücumları və geosiyasi gərginliklər artdıqca, qədim və ənənəvi ticarət marşrutları ciddi şəkildə təhlükəyə düşüb. Belə bir qlobal böhran vaxtında Azərbaycan bütün Avrasiya materikinin ən sabit və təhlükəsiz quru keçid qovşağına çevrilməyi bacarıb. Çindən gələn irihəcmli qlobal yüklər əvvəllər Rusiyanın şimal xətti vasitəsilə Avropaya gedirdi. İndi sanksiyalar səbəbindən o xətt tamamilə bağlandığı üçün Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri öz mallarını Orta Dəhlizə, yəni Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu şəbəkəsinə yönəldiblər. Bu qlobal marşrut nəinki təhlükəsizliyi tam təmin edir, həm də daşınma müddətinə və logistik xərclərə çox böyük qənaət imkanı yaradır. Eyni zamanda, Fars körfəzində, xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında ABŞ və İran arasında hərbi münaqişə riskinin pik həddə çatması dəniz loqistikasını iflic vəziyyətinə salıb. Belə bir şəraitdə Rusiyanın, Şimali Avropanın və Xəzəryanı ölkələrin Hindistan və Cənub-Şərqi Asiya bazarlarına quru yolla, rahat və tam təhlükəsiz çıxışını təmin edən yeganə qapı yenə Azərbaycandır. Bu kontekstdə Zəngəzur Dəhlizinin açılması perspektivi sadəcə Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsinə bağlayan lokal bir layihə deyil. Bu dəhliz Pekindən Londona qədər uzanan nəhəng bir nəqliyyat zəncirinin tam mərkəzi halqasıdır. O, bütöv Türk dünyasını iqtisadi və strateji cəhətdən bir-birinə qırılmaz tellərlə bağlayacaq və qlobal ticarət xəritəsini tamamilə yenidən formalaşdıracaq geoiqtisadi gücə malikdir.
Nəhəng dövlətlərin maraq toqquşması
Azərbaycan 30 illik Qarabağ problemini təkbaşına, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun olaraq hərbi-siyasi yolla həll etdi və bununla da beynəlxalq münasibətlər sistemində bənzəri olmayan unikal bir presedent yaratdı. Əvvəllər Cənubi Qafqaz böyük imperialist dövlətlərin, xüsusilə Rusiya, ABŞ və Fransanın bir-biri ilə rəqabət apardığı, region xalqlarını manipulyasiya etdiyi zəif bir poliqon kimi görünürdü. Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan təmizləməklə və separatizmin kökünü kəsməklə bütün dünyaya nümayiş etdirdi ki, bu regionun gələcək taleyini kənar paytaxtlar yox, məhz Bakı müəyyən edir. Fransa kimi bəzi Avropa dövlətlərinin Ermənistanı intensiv şəkildə silahlandıraraq regionda yenidən süni münaqişə ocaqları və revanşizm alovlandırmaq cəhdlərinin qarşısı Azərbaycanın qətiyyətli diplomatiyası və dəmir yumruğu ilə qəti şəkildə alınır. Üstəlik, qardaş Türkiyə ilə imzalanan tarixi Şuşa Bəyannaməsi bu regional təhlükəsizlik modelini qlobal səviyyəyə yüksəltdi. NATO-nun ikinci ən güclü ordusuna sahib olan Türkiyənin Azərbaycanla rəsmən hərbi müttəfiq kimi Cənubi Qafqazda daimi mövcudluğu, regionda qüvvələr balansını birdəfəlik bizim xeyrimizə dəyişdi və kənardan gələ biləcək bütün hərbi təhdidləri sıfıra endirdi.
Bütün bunlarla yanaşı Bakı şəhəri, bir-biri ilə kəskin düşmənçilik edən qlobal güclərin belə heç bir tərəddüd etmədən gəlib ən kritik danışıqları apara bildiyi nadir və strateji bir etimad məkanına çevrilib. Azərbaycanın BMT-dən sonra dünya miqyasında ən böyük ikinci siyasi təşkilat olan Qoşulmayanlar Hərəkatına uğurla sədrlik etməsi bu etimadı daha da möhkəmləndirdi. Bakı öz sədrlik dövründə böyük dövlətlərin neo-müstəmləkəçilik siyasətinə və təzyiqlərinə məruz qalan kiçik xalqların haq səsini dünyaya çatdırdı, qlobal kolonializmə qarşı beynəlxalq mübarizənin əsas mərkəzinə çevrildi. ABŞ və NATO-nun hərbi rəhbərliyi ilə Rusiyanın Baş Qərargah rəislərinin dünyanın ən böhranlı və qarşıdurmalı vaxtlarında görüşmək üçün başqa heç bir Avropa şəhərini deyil, məhz Bakını seçməsi heç də təsadüfi xarakter daşımırdı. Bu unikal seçim Azərbaycanın apardığı ədalətli, balanslı, müstəqil və etibarlı xarici siyasət kursuna qlobal miqyasda göstərilən ali hörmətin və inamın ən bariz sübutudur.
Azərbaycanın strateji baxışı
Enerji siyasəti bu regionun ən mühüm dayaqlarından biridir. Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edir. Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın Rusiyadan asılılığını azaltmaqla Azərbaycanın rolunu qlobal enerji xəritəsində daha da möhkəmləndirdi. Bakı artıq yalnız regionun enerji mərkəzi deyil, həm də Avropanın sabit enerji təchizatçısıdır.
Nəqliyyat və tranzit layihələri də Azərbaycanın qlobal miqyasda önəmini artırır. Orta Dəhliz ölkəni Asiya ilə Avropa arasında ticarət körpüsünə çevirir. Zəngəzur dəhlizi açılarsa, bu, Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha da genişləndirəcək və ölkəni Şərq-Qərb ticarətinin əsas qovşağına çevirəcək.
Diplomatik təşəbbüslər isə Azərbaycanın yumşaq gücünü artırır. Bakı BMT, Qoşulmama Hərəkatı və digər beynəlxalq təşkilatlarda aktiv mövqeyi ilə tanınır. Qoşulmama Hərəkatına sədrlik dövründə Azərbaycan qlobal ədalət və bərabərlik çağırışlarını gündəmə gətirdi. Bu, ölkənin beynəlxalq miqyasda etibarlı tərəfdaş imicini gücləndirdi.
Sadə dillə desək, Azərbaycan Cənubi Qafqazın əhəmiyyətini qlobal müstəviyə üç əsas yolla daşıdı: enerji ixracı ilə Avropanın təhlükəsizliyinə təsir göstərdi, tranzit dəhlizləri ilə Asiya–Avropa ticarətinin mərkəzinə çevrildi və diplomatik təşəbbüslərlə beynəlxalq miqyasda etibarlı tərəfdaş imici qazandı. Bu gün Azərbaycan həm regionun sabitlik dayağı, həm də qlobal əməkdaşlığın mühüm aktorudur.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan Cənubi Qafqazı sadəcə coğrafi bir xəritə adı olmaqdan tamamilə çıxarıb, onu qlobal iqtisadiyyatın, nəqliyyat sisteminin və enerji təhlükəsizliyinin vazkeçilməz, strateji bir elementinə çevirib. Bu gün Azərbaycan artıq yalnız regional dövlət kimi deyil, Avrasiya məkanında strateji təsir imkanlarına malik orta güc kimi qiymətləndirilir. Qarşıdakı illərdə əsas məsələ bu geosiyasi üstünlüyü davamlı iqtisadi və texnoloji inkişafla birləşdirmək olacaq. Əgər Azərbaycan enerji sonrası dövrə uyğun iqtisadi model qura, innovasiya və yaşıl transformasiya istiqamətində uğurlu addımlar ata bilsə, onda onun beynəlxalq əhəmiyyəti daha da artacaq və Cənubi Qafqazın qlobal sistemdəki mövqeyi daha da möhkəmlənəcək.
Vasif CƏFƏROV
Sfera.az