Geosiyasi transformasiya: İlham Əliyevin tarixi Vaşinqton səfərindən bir il ötür
Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ilin avqustunda Amerika Birləşmiş Ştatlarına etdiyi tarixi işgüzar səfər həm Azərbaycanın xarici siyasətində, həm də Cənubi Qafqazın ümumi vəziyyətində yeni bir dövrün əsasını qoydu. ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəvəti ilə Vaşinqtonda baş tutan bu görüşlər həm iki ölkə arasındakı bağların çox güclü bir səviyyəyə yüksəlməsi, həm də regionda uzun müddətdir gözlənilən daimi sülhün rəsmiləşdirilməsi baxımından çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu səfərin ən böyük və görünən uğurlarından biri məhz Vaşinqtonda, ABŞ rəhbərliyinin şahidliyi ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan tərəfindən Birgə Bəyannamənin imzalanması oldu. Həmçinin iki ölkə arasında sülh sazişinin tam razılaşdırılmış mətni hər iki tərəfin xarici işlər nazirləri tərəfindən ilkin olaraq təsdiqləndi (paraflandı). Bu addım regionda onilliklər boyu davam edən gərginliyə tamamilə son qoyaraq, tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini rəsmən tanıdığını bütün dünyaya bir daha göstərdi.
Eyni zamanda, artıq keçmişdə qalmış və sadəcə köhnə vəziyyətin uzanmasına xidmət edən ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyətinə rəsmən son qoyulması üçün tərəflərin birlikdə müraciət etməsi Azərbaycan diplomatiyasının növbəti böyük qələbəsi oldu. Vaşinqton danışıqlarında regional yolların açılması və Zəngəzur dəhlizi baxımından böyük önəm daşıyan "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" (TRIPP) layihəsinin elan edilməsi Cənubi Qafqazı qlobal ticarət xəritələrinin mərkəzinə gətirdi. Səfərin iki ölkə arasındakı əlaqələrə gətirdiyi ən böyük xeyirlərdən biri isə Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinə kölgə salan və ədalətsiz olan bədnam 907-ci düzəlişin tamamilə ləğv edilməsi barədə ABŞ Prezidentinin xüsusi Sərəncam imzalaması oldu. Bu addım Vaşinqtonun Bakıya olan strateji güvəninin ən açıq sübutudur. İki ölkə arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu çərçivəsində "Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası"nın hazırlanması qərarı isə enerji, təhlükəsizlik və iqtisadiyyat sahələrindəki ortaqlığı geri dönməz bir mərhələyə çatdırdı. Bütün bu uğurlar fonunda ötən bir il sübut etdi ki, Prezident İlham Əliyevin bu səfəri sadəcə növbəti bir diplomatik görüş deyil, regionda daimi sülhün, təhlükəsizliyin və geniş iqtisadi əməkdaşlığın qurulmasında tarixi bir dönüş nöqtəsidir.
Vaşinqtonda imzalanan tarixi razılaşmalar
Prezident İlham Əliyevin Vaşinqton səfəri zamanı əldə olunmuş tarixi razılaşmalar Azərbaycanla Ermənistan arasındakı sülh prosesini son nöqtəyə çatdırdı və regionun təhlükəsizlik qaydalarını yenidən formalaşdırdı. Onilliklər boyu davam edən və xarici vasitəçilərin faydasız cəhdləri ucbatından dondurulmuş köhnə danışıqlar formatı artıq bitdi. Rəsmi Bakının iradəsi və qazandığı hərbi-siyasi qələbələr sayəsində bu format yerini birbaşa, nəticəyə yönəlmiş və bərabərhüquqlu bir danışıqlar sisteminə verdi. Vaşinqton platformasında əldə edilən irəliləyişlər sülh prosesinin sadəcə sözlərdən ibarət olmadığını, artıq ciddi hüquqi öhdəliklərə çevrildiyini göstərir.
Sülh prosesinin ən böyük diplomatik uğurlarından biri iki ölkə arasında "Sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında Saziş"in razılaşdırılmış mətninin xarici işlər nazirləri səviyyəsində rəsmən təsdiqlənməsidir. Bu sənəd tərəflərin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və sərhədlərinin toxunulmazlığını 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə uyğun olaraq qeyd-şərtsiz tanıdığını qanuni şəkildə təsbit edir. Bununla da Ermənistanın Azərbaycana qarşı uzun illər boyu irəli sürdüyü torpaq iddialarına həm hüquqi, həm də siyasi cəhətdən tamamilə son qoyuldu. Sazişin ilkin təsdiqi regionda yenidən müharibə istəyənlərin qarşısını alan və uzunmüddətli rahatlığı təmin edən ən mühüm qoruyucu addımdır.
Eyni zamanda, sülhün tam başa çatması qarşısında maneə olan süni və qərəzli beynəlxalq qrupların ləğv edilməsi Azərbaycan diplomatiyasının diktə etdiyi şərtlərin qələbəsidir. Tərəflərin ATƏT-in Minsk qrupunun və onunla bağlı olan bütün qurumların fəaliyyətinə rəsmən və birdəfəlik son qoyulması üçün birgə müraciət etməsi artıq sülhün kənar dövlətlərin istəyi ilə deyil, birbaşa region ölkələrinin maraqları çərçivəsində qurulduğunu sübut edir. Bu addım keçmiş münaqişənin bütün qalıqlarını tamamilə ortadan qaldıraraq region sülhünü kənar manipulyasiyalardan xilas etdi.
Bakı-Vaşinqton Strateji tərəfdaşlığının intensivləşməsi
Bu baxımdan xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtona etdiyi tarixi səfər iki ölkə arasındakı münasibətlərin formasını köklü şəkildə dəyişdi. Bu əlaqələr artıq sadəcə birtərəfli maraqların təmin olunması aləti deyil, bərabərhüquqlu və qlobal miqyaslı strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə keçdi. Onilliklər ərzində rəsmi Vaşinqtonun Cənubi Qafqaz siyasəti çox vaxt sadəcə münaqişəni həll etmək və regionda balans yaratmaq cəhdləri ilə məhdudlaşırdısa, bu səfər ABŞ-ın Azərbaycanı regionun mütləq siyasi və iqtisadi lideri kimi qəbul etdiyini rəsmiləşdirdi. Münasibətlərin dəyişməsinin ən bariz nümunəsi müharibədən sonrakı yeni vəziyyətin ABŞ tərəfindən tam və şərt qoyulmadan qəbul edilməsidir. Bu da Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərə artıq üçüncü ölkələrin və ya daxili erməni lobbi qruplarının gözü ilə deyil, birbaşa öz strateji maraqları çərçivəsində yanaşdığını göstərir.
Bu dəyişikliyin ən mühüm hüquqi və siyasi sübutu "Azadlığa Dəstək Aktı"na edilmiş və illər boyu ikitərəfli əlaqələrin qarşısında süni maneə olmuş bədnam 907-ci düzəlişin tətbiqinin tamamilə və birdəfəlik dayandırılması oldu. Əgər əvvəlki dövrlərdə bu düzəliş hər il ABŞ prezidentləri tərəfindən müvəqqəti olaraq təxirə salınırdısa, Vaşinqton görüşlərində bu məsələyə birdəfəlik son qoyulması rəsmi Bakının apardığı müstəqil xarici siyasətin və regional gücünün ABŞ tərəfindən tam qəbul edilməsi deməkdir. Bu addım həm də iki ölkə arasında hərbi və təhlükəsizlik sahəsindəki əməkdaşlığın qarşısındakı sonuncu psixoloji və hüquqi divarları da tamamilə sındırdı.
Eyni zamanda, əlaqələrin yeni rəsmi çərçivəyə salınması üçün "Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası"nın hazırlanması barədə əldə olunmuş razılaşma münasibətləri tam fərqli bir mərhələyə keçirdi. Bu sənəd sadəcə neft-qaz mövzusu ilə məhdudlaşmayan, həm də qlobal daşımalar, rəqəmsal yeniliklər, yaşıl enerji keçidi və ümumi təhlükəsizlik məsələlərini əhatə edən yeni bir yol xəritəsidir. Əgər əvvəllər Azərbaycan ABŞ üçün əsasən regional enerji layihələrinin təhlükəsizliyini qoruyan bir tərəfdaş idisə, yeni vəziyyətdə Bakı Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat yollarının mərkəzi qovşağı, qlobal ticarətin etibarlı təminatçısı və Avropanın enerji ehtiyaclarında əvəzedilməz strateji tərəfdaş kimi çıxış edir. Nəticə etibarilə, ABŞ-Azərbaycan əlaqələrinə kölgə salan amillərin aradan qalxması sadəcə regiona deyil, qlobal təhlükəsizliyə birbaşa təsir edən fakta çevrildi. Vaşinqtonun Azərbaycanın irəli sürdüyü regional əməkdaşlıq modellərini fəal şəkildə dəstəkləməsi ikitərəfli münasibətlərdə artıq qarşılıqlı inamsızlıq elementlərinin tamamilə yox olduğunu və tərəflərin gələcəyə yönəlmiş ortaq bir baxışa sahib olduğunu nümayiş etdirir.
TRIPP layihəsi və Zəngəzur dəhlizinin iqtisadi dividendləri
Sülh prosesinin və strateji tərəfdaşlığın praktiki və iqtisadi tərəfi isə regional yolların, xüsusilə Zəngəzur dəhlizinin açılması ətrafında qurulan yeni əməkdaşlıq modelidir. "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" (TRIPP) çərçivəsində nəzərdə tutulan infrastruktur layihələri sülhün region xalqları üçün real iqtisadi qazanclar gətirəcəyini göstərir. Nəqliyyat xətlərinin bərpası Ermənistanın uzun illər davam edən blokadadan çıxması və regional layihələrə qoşulması üçün qanuni imkan yaradır. Azərbaycanın isə əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa və maneəsiz humanitar və ticari bağını təmin edir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Ermənistan arasındakı sülh prosesi artıq sadəcə regional mövzu olmaqdan çıxaraq qlobal logistik təhlükəsizliyin əsas sütunlarından birinə çevrilmişdir. Ötən bir il göstərdi ki, Bakının nümayiş etdirdiyi qətiyyətli mövqe sülh planının əsas hərəkətverici qüvvəsidir və bu proses Cənubi Qafqazı müharibə ocağından qlobal Şərq-Qərb ticarətinin sabit, təhlükəsiz və qabaqcadan təxmin edilə bilən qovşağına çevirir.
Vasif
