Dünya yeni pandemiyaya hazırlaşır: ÜST-dən XƏBƏRDARLIQ
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) gələcək pandemiya təhlükələrini vaxtında müəyyənləşdirmək üçün erkən xəbərdarlıq sistemi hazırlayıb.
Tübingen Universitetinin tropik təbabət üzrə mütəxəssisi, professor Karsten Köler “Euronews”a müsahibəsində sistemin iş prinsipləri və əhəmiyyəti barədə danışıb.
Almaniyada meşədən giləmeyvə və ya göbələk yığanların çoxu tülkü lent qurduna yoluxma təhlükəsi barədə xəbərdardır. Narahatlığın səbəbi parazitin yumurtalarının meyvə və göbələklərin üzərinə düşə bilməsidir. Bu parazit qaraciyəri zədələyir və həyati təhlükə yarada bilən xəstəliyə səbəb olur.
Bu xəstəlik ÜST-nin laqeyd tropik xəstəliklər siyahısına daxil etdiyi 21 xəstəlikdən biridir. Mütəxəssislərin fikrincə, həmin xəstəliklər qlobal səhiyyə sistemindəki zəif nöqtələri üzə çıxarmaqla erkən xəbərdarlıq mexanizmi rolunu oynaya bilər.
Köler “Euronews”a açıqlamasında bildirib ki, bu xəstəliklərin yayıldığı ərazilərdə tibbi xidmətin, xəstəliklərə nəzarətin və etibarlı məlumatların toplanmasının çatışmazlıqları üzə çıxır. Belə yerlərdə yoluxucu xəstəliklər uzun müddət aşkarlanmadan qala bilər. Bunun nəticələri isə təkcə həmin ərazilərlə məhdudlaşmaya bilər.
Tülkü lent qurdu hələ də təhlükədirmi?
Cəmi 2–6 millimetr ölçüsündə olan bu parazit insanlarda ağır qaraciyər xəstəliyinə səbəb ola bilər. Xəstəlik tibbdə alveolyar exinokokkoz adlanır.
Yetkin lent qurdları əsasən tülkülərin, bəzi hallarda isə it və pişiklərin nazik bağırsağında yaşayır. Bu heyvanlar parazitin son sahibidir. Parazitin həyat dövrü ərzində müxtəlif orqanizmlərdən istifadə etməsi mümkündür. Məsələn, siçan parazitin yumurtalarını udduqda onun sürfələri siçanın orqanizmində inkişaf edir. Daha sonra tülkü həmin siçanı yeyir və parazit tülkünün bağırsağında yetkinləşərək çoxalır.
Bavariya Səhiyyə və Qida Təhlükəsizliyi üzrə Dövlət İdarəsinin məlumatına görə, Mərkəzi Avropada bu parazitin əsas daşıyıcısı qırmızı tülküdür. İnsanların yoluxması çox nadir olsa da, xəstəlik baş verdikdə həyati təhlükə yarada bilər.
Robert Kox İnstitutunun məlumatına əsasən, 2024-cü ildə Almaniyada 52 yoluxma qeydə alınıb. Əvvəlki illərdə isə insanlarda aşkarlanan halların sayı əsasən 40–45 arasında dəyişib. Almaniya Qaraciyər Xəstəliklərinə Yardım Təşkilatının məlumatına görə, yoluxmaların əksəriyyəti Baden-Vürtemberq və Bavariya əyalətlərində qeydə alınır. Bölgədən asılı olaraq, tülkülərin 33–50 faizinin parazitə yoluxduğu bildirilir.
Avropada başqa tropik xəstəliklər də yayılma riski yaradır
Exinokokkoz Almaniyada rast gəlinən laqeyd tropik xəstəliklərdən biridir. Kölerin sözlərinə görə, leyşmanioz xəstəliyi də Avropa üçün aktuallıq qazanır. Bu infeksiya müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər və xırda qum milçəkləri vasitəsilə yayılır.
Mütəxəssis bildirib ki, almaniyalıların bir qismi tətil üçün Aralıq dənizi bölgəsinə səfər edir və xəstəliyi geri qayıdarkən özləri ilə gətirə bilərlər. AOK tibbi sığorta qurumunun sağlamlıq nəşrinin məlumatına görə, leyşmanioz erkən aşkarlanıb müalicə olunduqda çox vaxt sağaldıla bilər.
ÜST-nin hesablamalarına əsasən, dünyada hər il təxminən 700 min – 1 milyon insan leyşmanioza yoluxur.
Bununla belə, laqeyd tropik xəstəliklərin əksəriyyəti Almaniyadan daha zəif səhiyyə sistemlərinə malik bölgələrdə yayılıb.
Siyahıya yeni xəstəliyin əlavə edilməsi müzakirə olunur
Mərkəzi Afrikada yerləşən Qabon 2026-cı ildə ÜST-yə daha bir xəstəliyin laqeyd tropik xəstəliklər siyahısına daxil edilməsi ilə bağlı müraciət edib. Söhbət Loa loa xəstəliyindən, başqa sözlə, göz qurdu infeksiyasından gedir.
Kölerin sözlərinə görə, bu cür müraciətləri yalnız xəstəliyin endemik yayıldığı ölkələr təqdim edə bilər. Parazit at milçəkləri vasitəsilə ötürülür. Qurdlar dərialtı toxumalarda hərəkət edə, bəzən isə gözün konyunktivası altında görünə bilər. İnfeksiya qaşınma, şişkinlik və digər əlamətlərlə müşayiət oluna bilər.
Mütəxəssis müraciətin nəzərdən keçirilməsini dəstəkləyir. Lakin 2026-cı ilin oktyabrında ÜST-nin müvafiq məsləhət komitəsi siyahıya yeni xəstəliklərin əlavə edilməsinə müvəqqəti fasilə verilməsini tövsiyə edib. İlk növbədə, siyahıya daxilolma meyarlarının və prosedurlarının əsaslı şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsi planlaşdırılır.
Kölerin fikrincə, əsas məsələ yalnız xəstəliklərin özündə deyil, onların yayıldığı ərazilərdə səhiyyə sisteminin vəziyyətindədir. Tibbi xidmətin zəifliyi, xəstəliklərə nəzarətin yetərsizliyi və yoluxma hallarının qeydiyyatındakı boşluqlar daha təhlükəli infeksiyaların yaranması və yayılması riskini artıra bilər.
Laqeyd xəstəliklər pandemiyalar üçün erkən xəbərdarlıq rolunu oynaya bilər
Belə bölgələrdə icma səhiyyə işçiləri fəaliyyət göstərirlər. Onlar yaşayış məntəqələrini gəzir, insanları məlumatlandırır və yerli əhalinin sağlamlıq vəziyyətini izləyirlər.
Köler izah edib ki, məsələn, parazit infeksiyasını izləyən səhiyyə işçisi birdən-birə bütöv bir ailənin öldüyünü müşahidə edərsə, bu qeyri-adi vəziyyəti dərhal aidiyyəti qurumlara çatdıra bilər. Beləliklə, ilkin məqsəd başqa xəstəliyə nəzarət olsa da, eyni sistem daha təhlükəli yoluxmaların erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.
Bu işçilər xəstəlikləri tanıya, insanları tibb müəssisələrinə yönləndirə və qeyri-adi halları müvafiq orqanlara bildirə bilərlər. Onların artıq icmaların daxilində fəaliyyət göstərməsi erkən xəbərdarlıq sisteminin üstünlüklərindən biridir.
Əgər həmin ərazilərdə laqeyd tropik xəstəliklərlə bağlı proqramlar artıq həyata keçirilirsə, yeni yoluxucu təhlükələri aşkarlamaq üçün sıfırdan təcili yardım infrastrukturu yaratmağa ehtiyac qalmır. Mövcud səhiyyə işçiləri həm xəstələri izləyə, həm də digər təhlükəli xəstəliklərə işarə edən dəyişiklikləri müşahidə edə bilərlər.
ÜST 2030-cu ilədək laqeyd tropik xəstəliklərlə mübarizə strategiyasında bu cür inteqrasiya olunmuş yanaşmalara üstünlük verir. Məqsəd tədbirləri mövcud səhiyyə sistemlərinə daha sıx inteqrasiya etmək və ictimai səhiyyənin digər istiqamətləri ilə əlaqələndirməkdir.
Ebola epidemiyası məlumat çatışmazlığının təhlükəsini göstərdi
Kölerin sözlərinə görə, Konqo Demokratik Respublikasında Ebola epidemiyası məlumatların çatışmazlığının hansı problemlərə səbəb ola biləcəyini göstərib.
Mütəxəssis bildirib ki, əvvəlcə epidemiyanın başqa təhlükəli bölgələrdə baş verəcəyi gözlənilsə də, sonradan Konqo Demokratik Respublikası ilə bağlı məlumatların köhnə olduğu məlum olub.
Hər hansı bölgədən aktual məlumatlar olmadıqda, səhiyyə qurumları təhlükənin səviyyəsini düzgün qiymətləndirməyə bilər. Yoluxmuş şəxslərlə təmasda olanların müəyyənləşdirilməsi, tibbi heyətin və ləvazimatların ehtiyac olan ərazilərə yönləndirilməsi də çətinləşir.
Buna görə də yerli səhiyyə işçiləri yalnız ayrı-ayrı xəstəliklərin müalicəsində deyil, epidemiyaların vaxtında aşkarlanmasında və onlara qarşı tədbirlərin əlaqələndirilməsində də mühüm rol oynayırlar.
Beynəlxalq maliyyə azalması nəzarət sistemlərinə təsir edir
Köler bəzi bölgələrdə ABŞ-nin səhiyyə proqramlarına ayırdığı maliyyənin azalmasının məlumatların toplanmasını çətinləşdirdiyini də bildirib.
Onun sözlərinə görə, maliyyələşmənin kəskin azalması son onilliklər ərzində yaradılmış icma səhiyyəsi strukturlarının zəifləməsinə səbəb olub. Vəsait çatışmazlığı nəticəsində bəzi səhiyyə işçiləri işlərini itiriblər.
UNAIDS-in məlumatına görə, ABŞ maliyyəsinin azaldılması nəticəsində 2025-ci ildə Malavidə minlərlə icma səhiyyə işçisinin əmək müqavilələrinə xitam verilməsi ilə bağlı problemlər yaranıb. Təşkilat elektron səhiyyə məlumatlarının qeydiyyatında da məhdudiyyətlər olduğunu bildirib.
2026-cı ildə Zambiyada aparılmış araşdırmada da beynəlxalq inkişaf yardımının azalmasının tibb müəssisələrinin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərdiyi qeyd olunub. Tibb işçiləri ixtisarlar, diaqnostik testlərin çatışmazlığı və elektron xəstə qeydlərindən istifadə ilə bağlı çətinliklər barədə məlumat veriblər. Nəticədə sağlamlıqla bağlı məlumatların əhatəliliyi azalıb.
Növbəti pandemiya “Xəstəlik X” ola bilərmi?
Köler Ebola virusunun səbəb olacağı yeni pandemiya ehtimalının yüksək qiymətləndirilmədiyini bildirib. Bununla belə, müxtəlif xəstəliklərin yayılma riskləri eyni deyil. Məsələn, koronavirus hava-damcı yolu ilə yayıla bildiyi halda, Ebola əsasən yoluxmuş şəxslərin bədən mayeləri ilə təmas zamanı ötürülür.
Laqeyd tropik xəstəliklərin mövcudluğu da özlüyündə pandemiya təhlükəsi demək deyil. Lakin belə xəstəliklərin geniş yayılması müəyyən bölgələrdə tibbi xidmətin və epidemioloji nəzarətin gücləndirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərə bilər.
Mütəxəssis ÜST-nin “Xəstəlik X” adlandırdığı növbəti mümkün pandemiyaya hazırlaşmağın vacibliyini vurğulayıb. Onun fikrincə, COVID-19 sonuncu pandemiya olmayacaq, lakin növbəti pandemiyanın nə vaxt baş verəcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Hazırlıq yalnız vaksin və dərmanların hazırlanması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bunun üçün laboratoriyalar, ixtisaslı kadrlar, məlumat infrastrukturu və fövqəladə vəziyyətlərdə sürətlə əməkdaşlıq edə bilən beynəlxalq şəbəkələr də hazır olmalıdır.
Köler Avropa və beynəlxalq əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayaraq, pandemiyalara hazırlıq üzrə Avropa Vaksin Mərkəzi və Avropa və İnkişaf etməkdə olan Ölkələrdə Klinik Tədqiqatlar üzrə Tərəfdaşlıq kimi proqramların dəstəklənməsinin vacibliyini qeyd edib.
Onun sözlərinə görə, əsas məqsəd növbəti təhlükə yarananda dərhal fəaliyyətə keçməyə imkan verən platforma və əməkdaşlıq mexanizmlərini indidən qurmaqdır. Çünki yoluxucu xəstəliklər sərhəd tanımır və onların qarşısının alınması beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir.
Fatimə
Sfera.az
