Keçmiş SSRİ ölkələrinin kosmik yarışı: Qırğızıstan da siyahıya qoşuldu
Qırğızıstan ilk milli peykini kosmosa göndərərək keçmiş SSRİ respublikaları arasında öz peyki olan ölkələrin sırasına qoşulub.
Sfera.az xəbər verir ki, Qırğızıstanın peyki ABŞ-nin Kaliforniya ştatındakı Vandenberq Kosmik Qüvvələr Bazasından “SpaceX” şirkətinin “Falcon 9” raketi ilə orbitə çıxarılıb.
Peykin idarə olunması Bişkekdə yerləşən mərkəzdən həyata keçiriləcək.
Yeni peykin əsas missiyası Yer səthinin müşahidəsidir. Aparat kənd təsərrüfatı sahələrini, buzlaqları, su hövzələrini, meşələri və otlaqları izləyəcək. Eyni zamanda quraqlıq, daşqın, torpaq sürüşməsi və meşə yanğınları kimi təbii fəlakətlərin monitorinqində istifadə olunacaq.
Keçmiş sovet respublikalarının kosmik imkanları bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir. Bu ölkələr arasında ən böyük peyk parkına malik dövlət Rusiyadır. Rusiya həm peyklərin sayına, həm də kosmosa müstəqil çıxış imkanlarına görə keçmiş SSRİ məkanında xüsusi mövqeyə malikdir.
Qazaxıstan da regionun kosmik baxımdan ən fəal ölkələrindəndir. Ölkənin “KazSat” rabitə və “KazEOSat” Yer müşahidə peykləri fəaliyyət göstərir. Hazırda Qazaxıstanın orbitdə bir neçə aktiv peyki var.
Azərbaycan da öz peyk proqramını inkişaf etdirən keçmiş sovet respublikalarındandır. “Azerspace-1” 2013-cü ildə, “Azerspace-2” isə 2018-ci ildə orbitə göndərilib. Azərbaycanla bağlı hazırkı məlumat bazalarında üç aktiv peyk göstərilir. Azərbaycanın peykləri əsasən telekommunikasiya və Yer səthinin müşahidəsi məqsədləri daşıyır.
Belarusun da öz peyk layihələri mövcuddur. Ölkənin Yer müşahidəsi və rabitə məqsədilə istifadə olunan peykləri olub.
Ukrayna isə müstəqillikdən sonra bir neçə peyk layihəsi həyata keçirib. Ölkənin “Sich” proqramı və kiçik elmi peykləri buna nümunədir. Bununla belə, Ukraynanın hazırkı aktiv peyk sayı əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli azdır.
Türkmənistanın da öz rabitə peyki var. “TürkmenÄlem 52°E” 2015-ci ildə orbitə çıxarılıb və ölkənin telekommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsinə xidmət edir.
Ermənistan da peyk layihələri həyata keçirib. “ARMSAT-1” və “HAYASAT-1” ölkənin kosmik proqramının əsas layihələri sırasında olub. Lakin həmin peyklərin fəaliyyətinin başa çatdığı bildirilir.
Baltikyanı keçmiş sovet respublikaları – Litva, Estoniya və Latviya isə əsasən kiçik peyklər və CubeSat layihələri ilə kosmik fəaliyyət göstəriblər. Litva bu istiqamətdə daha çox layihə həyata keçirib.
Moldova da 2022-ci ildə “TUMnanoSAT” adlı ilk peykini orbitə göndərmişdi. Lakin peyk uzun müddət fəaliyyət göstərməyib.
Gürcüstan da müstəqillik dövründə peyk layihəsi həyata keçirib. Digər tərəfdən, Özbəkistan və Tacikistan hələ öz milli peyk proqramlarını tam formalaşdırmayıb. Özbəkistanın ilk milli elmi peyki “Mirzo Ulugbek”in 2028-ci ildə orbitə göndərilməsi planlaşdırılır.
Dünyada süni peyki olan ölkələrin dəqiq sayı istifadə olunan meyardan asılı olaraq dəyişir. Bunun səbəbi bəzi ölkələrin peyklərinin artıq fəaliyyət göstərməməsi, bəzilərinin isə peykini başqa dövlətlərin və ya kommersiya şirkətlərinin köməyi ilə orbitə çıxarmasıdır.
2026-cı il üzrə məlumatlara əsasən, 109 ölkənin Yer orbitində ən azı bir peyki var. Lakin bu ölkələrin hamısı öz peykini müstəqil şəkildə kosmosa göndərə bilmir. Bir çox dövlət peyklərinin orbitə çıxarılması üçün “SpaceX”, “Arianespace”, Çin və digər ölkələrin buraxılış xidmətlərindən istifadə edir.
İradə Elsevər
