Dini və milli tolerantlıq nə üçün vacibdir?
Müasir dünyada qloballaşma proseslərinin sürətlənməsi, müxtəlif xalqlar və dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni əlaqələrin genişlənməsi tolerantlıq anlayışını daha da aktuallaşdırıb.
Fərqli dinlərə, millətlərə, etnik qruplara və mədəniyyətlərə mənsub insanların eyni cəmiyyətdə sülh və qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşaması dayanıqlı inkişafın əsas şərtlərindən biridir.
Müxtəlifliyin mövcud olduğu cəmiyyətlərdə qarşılıqlı anlaşma və hörmət təmin edilmədikdə ayrı-seçkilik, sosial gərginlik, dini və milli zəmində qarşıdurmalar yarana bilər. Buna görə də dini və milli tolerantlığın möhkəmləndirilməsi yalnız ayrı-ayrı insanların deyil, bütövlükdə dövlətlərin və cəmiyyətlərin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir.
Sfera.az xəbər verir ki, tolerantlıq sadəcə olaraq fərqli düşüncəyə və ya fərqli dini inanca malik insana dözmək demək deyil.
Bu anlayış insanın digər şəxsin hüquq və azadlıqlarına hörmətlə yanaşmasını, onun milli, dini və mədəni kimliyini qəbul etməsini, fərqlilikləri qarşıdurma səbəbi deyil, cəmiyyətin zənginliyi kimi qiymətləndirməsini nəzərdə tutur. Tolerant cəmiyyətdə insanlar öz milli və dini dəyərlərini qoruyarkən başqalarının da eyni hüquqa malik olduğunu qəbul edirlər.
Azərbaycan da tarixən müxtəlif xalqların və dini konfessiyaların birgə yaşadığı məkanlardan biri kimi tolerantlıq ənənələri ilə seçilir. Ölkədə müxtəlif etnik qrupların, dini icmaların və mədəniyyətlərin nümayəndələrinin birgə yaşaması qarşılıqlı hörmət və multikultural dəyərlərin cəmiyyət həyatında mühüm yer tutduğunu göstərir. Bu baxımdan dini və milli tolerantlığın qorunması Azərbaycanın ictimai-siyasi sabitliyinin, milli həmrəyliyinin və beynəlxalq nüfuzunun mühüm amillərindən biri hesab edilə bilər.
Tolerantlıq insanın özündən fərqli olanı qəbul etmək bacarığıdır. İnsanlar xarici görünüşünə, dilinə, milli mənsubiyyətinə, dini baxışlarına, dünyagörüşünə və mədəni xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənə bilərlər. Lakin bu fərqlər onların fundamental hüquq və azadlıqlarının müxtəlif olmasına əsas verə bilməz.
Demokratik cəmiyyətdə hər bir insanın bərabər hüquqlara malik olması əsas prinsiplərdən biridir. Bu prinsip dini və milli tolerantlığın da hüquqi əsasını təşkil edir. İnsan yalnız özünün mənsub olduğu qrupun maraqlarını deyil, digər insanların hüquqlarını da nəzərə almalıdır. Fərqli düşünən insanı düşmən kimi deyil, cəmiyyətin bir üzvü kimi qəbul etmək sosial münasibətlərin sağlam inkişafına imkan yaradır.
Tolerantlıq qarşı tərəfin bütün fikirlərini mütləq şəkildə qəbul etmək mənasına gəlmir. İnsan başqasının fikri ilə razılaşmaya bilər, lakin fikir ayrılığı təhqirə, zorakılığa və ayrı-seçkiliyə çevrilməməlidir. Məhz bu məqam tolerantlığın əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Sağlam cəmiyyətdə fikir müxtəlifliyi normal qəbul olunur və mübahisəli məsələlər dialoq yolu ilə həll edilir.
Dini tolerantlıq müxtəlif dini inanclara sahib insanların qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasını ifadə edir. Dünyanın bir çox regionlarında dini fərqliliklər tarix boyu müxtəlif qarşıdurmaların səbəblərindən biri olub. Buna görə də dini dözümlülüyün qorunması həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə mühüm məsələdir.
Dini tolerantlığın əsas şərtlərindən biri vicdan və etiqad azadlığının təmin olunmasıdır. İnsan öz dini inancını sərbəst şəkildə seçmək, həmin inanca uyğun yaşamaq və dini ayinlərini yerinə yetirmək hüququna malik olmalıdır. Eyni zamanda heç bir insan başqa şəxsi müəyyən dini etiqadı qəbul etməyə məcbur edə bilməz.
Dini tolerantlıq yalnız müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasında münasibətlərə aid deyil. Eyni din daxilində fərqli dini yanaşmaların mövcudluğuna münasibət də bu anlayışın tərkib hissəsidir. Müxtəlif dini baxışların olduğu cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmətin qorunması sosial sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu istiqamətdə maarifləndirmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsanlar başqa dinlər, onların tarixi, müqəddəs məkanları, adət-ənənələri və dünyagörüşləri haqqında düzgün məlumat əldə etdikdə yanlış təsəvvürlərin və stereotiplərin yayılması azalır. Əksinə, məlumatsızlıq və qərəzli yanaşmalar dini ayrı-seçkiliyə və qarşıdurmaya zəmin yarada bilər.
Milli tolerantlıq müxtəlif xalqlara və etnik qruplara mənsub insanların bərabər hüquqlar əsasında birgə yaşamasını nəzərdə tutur. Hər bir xalqın öz dili, tarixi, mədəniyyəti, adət-ənənələri və milli kimliyi var. Bu dəyərlərin qorunması insanın mənəvi dünyasının və cəmiyyətin ümumi mədəni zənginliyinin mühüm hissəsidir. Etnik müxtəliflik düzgün idarə olunduqda cəmiyyət üçün böyük üstünlük yaradır. Müxtəlif xalqların mədəniyyətlərinin bir arada mövcud olması milli mədəniyyətin inkişafına, yeni ideyaların yaranmasına və insanların dünyagörüşünün genişlənməsinə imkan verir.
Milli tolerantlığın əksi ayrı-seçkilikdir. İnsanın yalnız milli mənsubiyyətinə görə təhsil, əmək, sosial xidmətlər və digər imkanlardan məhrum edilməsi cəmiyyətin fundamental prinsiplərinə ziddir. Buna görə də milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşların bərabər hüquqlara malik olması təmin edilməlidir.
Burada həm dövlət institutlarının, həm də cəmiyyətin üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Qanunvericilik ayrı-seçkiliyin qarşısını almalı, dövlət qurumları bərabər münasibət prinsipini əsas götürməli, cəmiyyət isə milli stereotiplərin yayılmasına qarşı mövqe nümayiş etdirməlidir. Azərbaycan tarixən müxtəlif dini və etnik qrupların birgə yaşadığı coğrafiyalardan biri olub. Ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan xalqların və dini icmaların mədəni irsi Azərbaycanın ümumi mədəni mənzərəsinin formalaşmasına mühüm təsir göstərib. Azərbaycanda müsəlmanlarla yanaşı xristian və yəhudi icmalarının da mövcudluğu ölkənin dini müxtəlifliyinin göstəricilərindən biridir. Müxtəlif dini icmaların ibadət məkanlarının fəaliyyət göstərməsi və dini bayramların cəmiyyət həyatında tanınması tolerantlıq mühitinin formalaşmasına töhfə verir.
Ölkənin müxtəlif bölgələrində fərqli etnik qrupların yaşaması da Azərbaycanın milli müxtəlifliyini göstərir. Ləzgi, talış, avar, saxur, udin, tat, ingiloy və digər etnik qrupların mədəni irsi ölkənin ümumi milli-mədəni xəzinəsinin bir hissəsidir.
Bu müxtəlifliyin qorunması yalnız həmin xalqlar üçün deyil, bütövlükdə Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir. Çünki hər bir xalqın dili, folkloru, musiqisi, mətbəxi, sənət nümunələri və adət-ənənələri ölkənin mədəni irsini zənginləşdirir.Multikulturalizm müxtəlif mədəniyyətlərin eyni cəmiyyət daxilində qorunmasını və inkişafını dəstəkləyən yanaşmadır. Tolerantlıqla multikulturalizm arasında sıx əlaqə olsa da, bunlar tamamilə eyni anlayışlar deyil. Tolerantlıq fərqliliyə hörmət etməyi nəzərdə tutduğu halda, multikulturalizm həmin fərqliliklərin cəmiyyət daxilində yaşadılmasını və mədəni müxtəlifliyin qorunmasını da əhatə edir.
Azərbaycanın multikulturalizm modelindən danışarkən əsas diqqət müxtəlif dini və etnik qrupların birgəyaşayış ənənəsinə yönəldilir. Bu modelin mühüm xüsusiyyətlərindən biri milli kimliyin qorunması ilə ümumi vətəndaş həmrəyliyinin bir-birinə qarşı qoyulmamasıdır.
İnsan həm öz milli və dini kimliyini qoruyub saxlaya, həm də ümumi vətəndaşlıq dəyərləri ətrafında birləşə bilər. Əslində, müasir dövlətlər üçün əsas məsələlərdən biri məhz bu balansın qorunmasıdır.
Tolerantlığın formalaşmasında ən mühüm vasitələrdən biri təhsildir. Uşaqların və gənclərin erkən yaşlardan fərqli mədəniyyətlərə və inanclara hörmət etməyi öyrənməsi gələcək cəmiyyətin sosial münasibətlərinə birbaşa təsir göstərir. Məktəblərdə müxtəlif xalqların tarixi və mədəniyyəti haqqında obyektiv məlumatların verilməsi şagirdlərdə qarşılıqlı hörmət hissinin formalaşmasına kömək edə bilər. Təhsil yalnız akademik biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmamalı, eyni zamanda insan hüquqları, vətəndaş məsuliyyəti, dialoq mədəniyyəti və sosial həmrəylik kimi dəyərləri də aşılamalıdır.
Müəllimlərin bu prosesdə rolu xüsusilə böyükdür. Müəllim şagirdlər arasında milli, dini və sosial fərqlərə görə ayrı-seçkiliyə yol verməməli, hər bir uşağa bərabər münasibət göstərməlidir. Sinif daxilində müxtəlifliyə hörmət mühiti yaradıldıqda şagirdlər bu davranış modelini sonrakı həyatlarında da davam etdirirlər. Ali təhsil müəssisələri də millətlərarası münasibətlərin inkişafında mühüm rol oynayır. Müxtəlif ölkələrdən və etnik qruplardan olan tələbələrin birgə təhsil alması onların bir-birini daha yaxından tanımasına və mədəni stereotiplərin aradan qalxmasına şərait yaradır.
Tolerant cəmiyyət insanları eyniləşdirməyə çalışmır. Əksinə, fərqlilikləri qəbul edir və bu müxtəlifliyi ümumi inkişaf üçün imkan kimi qiymətləndirir. Dini və milli kimliyin qorunması ilə ümumi vətəndaş həmrəyliyinin təmin olunması bir-birinə zidd proseslər deyil. Əsas məsələ onların arasında düzgün balans yaratmaqdır. Azərbaycanın tarixi və müasir ictimai həyatı müxtəlif xalqların və dini icmaların birgəyaşayış nümunələri ilə zəngindir. Bu ənənələrin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız dövlətin deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.
Tolerantlığın möhkəmləndirilməsi ailədən başlamalı, məktəbdə davam etdirilməli, media və ictimai institutlar tərəfindən dəstəklənməli, dövlət siyasəti ilə təmin olunmalıdır. Gənclər isə bu prosesin əsas iştirakçılarından birinə çevrilməlidir. Əsl tolerantlıq fərqli olanı sadəcə qəbul etmək deyil, onun hüquqlarına, mədəniyyətinə və insan kimi ləyaqətinə hörmət etməkdir. İnsanlar bir-birini daha yaxşı tanıdıqca stereotiplər zəifləyir, qorxu və inamsızlıq azalır, dialoq üçün yeni imkanlar yaranır. Bu isə cəmiyyətin sosial sabitliyini və inkişaf potensialını artırır.
Millətlərarası münasibətlərin sağlam qurulması üçün hər bir insanın öz davranışına məsuliyyətlə yanaşması vacibdir. Təhqir əvəzinə dialoq, ayrı-seçkilik əvəzinə bərabərlik, düşmənçilik əvəzinə qarşılıqlı hörmət seçilməlidir. Çünki sülh və həmrəylik yalnız qanunlarla deyil, insanların gündəlik davranışları ilə də formalaşır.
Nəticə etibarilə, dini və milli tolerantlığın inkişaf etdirilməsi daha ədalətli, sabit və həmrəy cəmiyyətin qurulmasının əsas şərtlərindən biridir. Müxtəlifliyin qorunduğu, insanların bir-birinə hörmət etdiyi və bütün vətəndaşların bərabər hüquqlara malik olduğu cəmiyyət həm daxili sabitliyini, həm də beynəlxalq nüfuzunu daha etibarlı şəkildə təmin edə bilər. Bu baxımdan tolerantlıq yalnız müəyyən bir dövr üçün qarşıya qoyulan məqsəd deyil, cəmiyyətin davamlı inkişafına istiqamət verən fundamental dəyər kimi qəbul edilməlidir.
Dini və milli tolerantlığın qorunması gələcəyə qoyulan sərmayədir. Çünki bu gün cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmət və anlaşma mühiti yaradan addımlar gələcək nəsillərin daha təhlükəsiz, daha ədalətli və daha harmonik dünyada yaşamasına şərait yaradır. Müxtəlifliyin qarşıdurma deyil, zənginlik kimi qəbul edilməsi isə bu məqsədə çatmağın ən mühüm yollarından biridir.
Bəsti Rəfizadə
Sfera.az
Mövzu: dini və milli tolerantlıq, millətlərarası münasibətlərin inkişaf etdirilməsi
Qeyd: Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
