Zəfərdən Böyük Qayıdışa: İlham Əliyevin işğaldan azad edilmiş ərazilərə səfər xəritəsi
2020-ci il 10 noyabr bəyanatından sonra Azərbaycanın qarşısında yeni mərhələ – işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi vəzifəsi dayanıb. Bu prosesin əsas simvolik məqamlarından biri isə Prezident İlham Əliyevin həmin ərazilərə ardıcıl səfərləri olub.
Sfera.az xəbər verir ki, 2020-ci ilin noyabrından etibarən Prezident İlham Əliyevin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun müxtəlif rayonlarına səfərləri intensiv xarakter alıb. Bu səfərlərin coğrafiyası da illər keçdikcə genişlənib. İlk mərhələdə əsasən hərbi əməliyyatlar zamanı azad edilmiş ərazilərə səfərlər həyata keçirilirdisə, sonrakı dövrdə Prezidentin proqramlarına şəhərlərin baş planlarının təqdimatı, yeni yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, xəstəxanaların, yolların, hava limanlarının, sənaye parklarının və digər obyektlərin təməlqoyma və açılış mərasimləri daxil olub.
İlk ünvan – azad edilmiş ərazilərdə yeni mərhələnin başlanğıcı
İşğaldan azad edilmiş ərazilərə Prezidentin səfərlərinin ilk mərhələsi xüsusi simvolik məna daşıyıb. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi Azərbaycan tarixində dönüş nöqtələrindən biri olub. Həmin gün Prezident İlham Əliyev Şəhidlər xiyabanında Azərbaycan xalqına müraciət edərək Şuşanın azad edildiyini elan edib və “Şuşa bizimdir! Qarabağ bizimdir! Qarabağ Azərbaycandır!” mesajını verib. Rəsmi məlumatlarda da Şuşanın azad edilməsindən sonra Ermənistanın kapitulyasiya sənədini imzaladığı qeyd olunur. Bundan sonra dövlət başçısının azad edilmiş ərazilərə səfərləri artıq yalnız hərbi qələbənin nəticələrinin nümayiş etdirilməsi ilə məhdudlaşmayıb. Qarşıya yeni məqsəd dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və insanların geri qayıtması qoyulub. Bu baxımdan, Prezidentin səfərlərinin coğrafiyası da faktiki olaraq Azərbaycanın Böyük Qayıdış xəritəsinin formalaşması ilə paralel genişlənib.
Şuşa – səfərlərin əsas simvolik ünvanı
Prezident İlham Əliyevin işğaldan azad edilmiş ərazilərə səfərləri arasında Şuşa xüsusi yer tutur. Şuşa azad edildikdən sonra şəhərdə müxtəlif istiqamətlər üzrə bərpa və yenidənqurma işlərinə başlanılıb. Prezidentin səfərləri zamanı şəhərin tarixi-mədəni irsinin bərpası, yeni infrastrukturun yaradılması, yaşayış məhəllələrinin qurulması və beynəlxalq tədbirlərin təşkili ilə bağlı layihələr təqdim olunub. Şuşanın sonrakı illərdə beynəlxalq tədbirlər məkanına çevrilməsi də diqqət çəkir.
Dünya Azərbaycanlılarının V Qurultayı – Zəfər Qurultayı 2022-ci il aprelin 22-də Şuşada keçirilib.
2024-cü ildə isə Şuşada Türk Dövlətləri Təşkilatının dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü keçirilib. Prezident İlham Əliyev həmin tədbirdə çıxış edərkən Şuşanın işğaldan azad edilməsinin Azərbaycan üçün tarixi əhəmiyyətini vurğulayıb. O, 2020-ci il müharibəsi zamanı 300-dən çox şəhər və kəndin azad edildiyini bildirib.
2025-ci ildə isə Şuşa və Xankəndi beynəlxalq media tədbirlərinin keçirildiyi məkanlardan birinə çevrilib. III Şuşa Qlobal Media Forumunun iştirakçıları ilə görüş Xankəndidə keçirilib. Forumda 52 ölkədən 140 qonağın, 30-a yaxın informasiya agentliyi və 80 media qurumunun nümayəndələrinin iştirak etdiyi bildirilib.
Beləliklə, Şuşanın Prezidentin səfər xəritəsindəki rolu da zamanla dəyişib: əvvəlcə azad edilmiş şəhər kimi diqqət mərkəzində olan Şuşa sonrakı mərhələdə bərpa, turizm, mədəniyyət və beynəlxalq tədbirlər şəhərinə çevrilib.
Füzuli – hava limanından Böyük Qayıdışa
Füzuli Prezidentin azad edilmiş ərazilərə səfərlərinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Rayonun azad edilməsindən sonra burada əsas diqqət nəqliyyat və logistika infrastrukturunun qurulmasına yönəldilib. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının tikintisi də bu prosesin əsas layihələrindən biri olub. Füzulidə yeni yaşayış məhəllələrinin, sosial obyektlərin və avtomobil yollarının inşası ilə yanaşı, şəhərin yenidən qurulması prosesi də Prezidentin səfərləri zamanı təqdim olunub. Füzulinin seçilməsi təsadüfi deyil. Şəhər Qarabağın nəqliyyat bağlantıları baxımından mühüm mövqedə yerləşir və sonrakı mərhələdə Şuşa istiqamətində hərəkət üçün əsas qovşaqlardan birinə çevrilib.
Ağdam – dağıntıların içindən yeni şəhərə
Prezident İlham Əliyevin səfərlərinin ən çox diqqət çəkən ünvanlarından biri də Ağdamdır. İşğal dövründə demək olar ki, tamamilə dağıdılmış Ağdamın bərpası Azərbaycanın qarşısında duran ən böyük şəhərsalma layihələrindən birinə çevrilib. Ağdamın baş planı əsasında şəhərin yenidən qurulması, yaşayış məhəllələrinin salınması, sənaye zonasının yaradılması, məktəb və digər sosial obyektlərin tikilməsi istiqamətində layihələr həyata keçirilir. Prezidentin 2024-cü ildə yerli televiziya kanallarına müsahibəsində də Ağdamdakı sənaye parkına xüsusi diqqət çəkilib. Dövlət başçısı şəhər dağıdıldığı halda burada sənaye müəssisələrinin fəaliyyət göstərdiyini və məhsulların xaricə ixrac edildiyini bildirib. Bu, Prezidentin Qarabağa səfərlərinin mahiyyətində baş verən dəyişikliklərdən birini göstərir. İlk səfərlərdə əsas mövzu dağıntıların nümayişi idisə, sonrakı səfərlərdə artıq istehsal, ixrac, məşğulluq və şəhər iqtisadiyyatının formalaşdırılması kimi məsələlər ön plana çıxıb.
Cəbrayıl və Zəngilan – enerji və nəqliyyat xəritəsi
Cəbrayıl və Zəngilan istiqaməti də Prezidentin səfərlərində mühüm yer tutur. Bu ərazilərdə yol-nəqliyyat infrastrukturu ilə yanaşı, enerji layihələri, yeni yaşayış məntəqələri və sənaye imkanlarının yaradılması əsas istiqamətlərdəndir. Xüsusilə Zəngilanın coğrafi mövqeyi ona xüsusi əhəmiyyət verir. Rayon Azərbaycanın cənub-qərb nəqliyyat xəritəsində mühüm mövqedə yerləşir və burada yeni yollar, körpülər, yaşayış məntəqələri və digər infrastruktur obyektləri yaradılır. Zəngilanın Ağalı kəndi isə Böyük Qayıdışın ilk nümunələrindən biri kimi təqdim olunub. Burada “ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında yaşayış məntəqəsi yaradılıb və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb.
Laçın – yenidən qurulan şəhər
Laçın da Prezidentin səfər xəritəsində ayrıca yer tutur. Şəhərin azad edilməsindən sonra burada genişmiqyaslı tikinti işlərinə başlanılıb. Laçının yeni baş planı hazırlanıb, yaşayış binaları, fərdi evlər, sosial obyektlər və infrastruktur qurulub. Şəhərdə yeni yaşayış məhəllələrinin yaradılması ilə yanaşı, tarixi və mədəni obyektlərin bərpasına da diqqət yetirilib. Laçının bərpası digər ərazilərdən fərqli olaraq daha mürəkkəb relyef və iqlim şəraitində aparılan şəhərsalma layihəsi kimi də diqqət çəkir.
Kəlbəcər – dağlıq ərazidə yeni infrastruktur
Kəlbəcər də Prezidentin səfərlərinin əsas istiqamətlərindən biridir. Burada yol infrastrukturu, tunellər, körpülər, enerji obyektləri və yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması ilə bağlı layihələr həyata keçirilir. Kəlbəcərin təbii ehtiyatları, su resursları və dağlıq coğrafiyası rayonun gələcək iqtisadi potensialının formalaşdırılmasında mühüm amillər kimi nəzərdən keçirilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşıl enerji ilə bağlı layihələrdə də Kəlbəcər və digər dağlıq rayonlar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev 2025-ci ildə çıxışlarından birində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda ümumi gücü 280 meqavat olan 30 kiçik su elektrik stansiyasının artıq istismara verildiyini bildirib.
Qubadlı – yenidən qurulan şəhərlər xəritəsinə qoşulur
Qubadlı da işğaldan azad edildikdən sonra Prezidentin səfərlərinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Burada şəhərin baş planı əsasında yeni yaşayış məhəllələrinin, inzibati və sosial obyektlərin, yolların və digər infrastrukturun yaradılması nəzərdə tutulub. Qubadlı, Cəbrayıl, Zəngilan və Laçın kimi rayonların bərpası eyni zamanda Azərbaycanın cənub-qərb hissəsində yeni yaşayış və iqtisadi məkanın formalaşdırılması prosesinin tərkib hissəsidir.
Xankəndi – səfərlərin yeni mərhələsi
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpasından sonra Xankəndi də Prezidentin səfər xəritəsinə daxil olub. Bu, əvvəlki mərhələdən fərqli olaraq, artıq bütün Qarabağ ərazisində dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsindən sonrakı dövrün başlanğıcı idi.
2025-ci ildə III Şuşa Qlobal Media Forumunun iştirakçıları ilə görüşün Xankəndidə keçirilməsi də şəhərin yeni funksiyasının formalaşdırılmasının göstəricilərindən biri oldu. Prezident həmin tədbirdə Xankəndidə yeni tikilmiş Konqres Mərkəzində görüş keçirdiyini və şəhərin Zəfər meydanında tədbirin təşkil olunduğunu bildirib.
Prezidentin 2020-ci ildən sonrakı səfərlərini mərhələlərə bölmək mümkündür.
Birinci mərhələ – 2020-2021-ci illər: əsas diqqət azad edilmiş ərazilərin vəziyyəti ilə tanışlığa, dağıntıların miqyasının müəyyənləşdirilməsinə və yenidənqurma layihələrinin başlanmasına yönəlib.
İkinci mərhələ - 2021-2023-cü illər: baş planların hazırlanması, hava limanları və yolların tikintisi, enerji və sosial infrastruktur layihələrinin təməli, ilk yaşayış məntəqələrinin yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının başlanması ilə xarakterizə olunub.
Üçüncü mərhələ - 2023-cü ildən sonra: Azərbaycanın bütün Qarabağ üzərində suverenliyinin tam bərpasından sonra Xankəndi və digər ərazilər də vahid inkişaf xəritəsinə daxil olub.
Dördüncü mərhələ - hazırkı dövr: artıq əsas gündəlik bərpadan daha çox yaşayışın, iqtisadi fəaliyyətin, turizmin, sənayenin, nəqliyyatın və dayanıqlı şəhər həyatının formalaşdırılmasına keçir.
Prezident İlham Əliyev də müsahibələrinin birində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı yaşayış məntəqələrinin vahid baş plan əsasında qurulduğunu, burada idarəetmə, infrastruktur və yaşıl enerji layihələrinin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə həyata keçirildiyini bildirib.
Prezidentin işğaldan azad edilmiş ərazilərə son altı ilə yaxın müddətdə səfərləri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda gedən dəyişikliklərin mərhələlərini də göstərir. Birinci səfərlər müharibənin izlərinin və dağıntıların nümayiş olunduğu ərazilərə idi. Daha sonra həmin ünvanlarda baş planlar təqdim edildi, yollar və hava limanları tikildi, enerji və kommunikasiya xətləri quruldu. Növbəti mərhələdə yeni yaşayış məhəllələri salındı və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başladı. İndi isə həmin ərazilərdə məktəb, xəstəxana, sənaye müəssisəsi, turizm obyekti və iş yerlərinin yaradılması gündəmin əsas hissəsinə çevrilib.
Başqa sözlə, Prezident İlham Əliyevin işğaldan azad edilmiş ərazilərə səfər xəritəsi 2020-ci ildən bu yana “azad edilmiş ərazi” anlayışından “yaşayış və iqtisadi fəaliyyətin bərpa edildiyi region” mərhələsinə keçidin xronologiyasını əks etdirir.
Bu xəritənin ən mühüm xüsusiyyəti isə coğrafiyanın ildən-ilə genişlənməsidir: Şuşa və Füzulidən başlayan səfərlər Ağdam, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər və digər ərazilərə, 2023-cü ildən sonra isə Xankəndiyə qədər genişlənib. Prezidentin son illərdəki region səfərlərinin ayrıca bir istiqaməti formalaşıb: Qarabağ və Şərqi Zəngəzur səfərləri. Bu səfərlər həm Böyük Qayıdış prosesinin, həm də işğaldan azad edilmiş ərazilərin yeni iqtisadi və sosial xəritəsinin formalaşmasını izləməyə imkan verir.
Firuzə Əliyeva
