Rəqəmsal texnologiyalar unutqanlıq yaradır? – Nevroloqdan açıqlama
Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı insanların məlumatı yadda saxlamaq və əzbərləmək vərdişlərinə də müəyyən təsir göstərir. Bu gün smartfonlar, planşetlər və internet sayəsində istənilən məlumatı saniyələr ərzində tapmaq mümkün olduğu üçün insanlar, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə, məlumatı uzun müddət yadda saxlamağa daha az ehtiyac duyurlar. Bir çox hallarda insanlar məlumatı əzbərləmək əvəzinə, onu haradan və necə tapacaqlarını xatırlamağa üstünlük verirlər.
Maraqlıdır, rəqəmsal texnologiyalar insanların məlumatı əzbərləmək vərdişini dəyişdirirmi?
Bununla bağlı nevroloq Röyanə Quluzadə Sfera.az-a açıqlama verib. Onun sözlərinə görə, son onilliklərdə rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı insanların gündəlik həyatını köklü şəkildə dəyişdirib:
“Smartfonlar, internet və sosial şəbəkələr məlumat əldə etməyi son dərəcə asanlaşdırıb. Bu dəyişiklik isə təbii olaraq insan beyninin məlumatı yadda saxlama və xatırlama üsullarına da təsir göstərir. Əvvəllər insanlar telefon nömrələrini, ünvanları, tarixləri və müxtəlif faktları əzbərləməyə daha çox ehtiyac duyurdular. Lakin bu gün həmin məlumatların böyük hissəsi telefonlarda, kompüterlərdə və ya internetdə saxlanılır. Buna görə də bir çox insanlar məlumatın özünü yadda saxlamaqdansa, həmin məlumatı haradan və necə tapacaqlarını xatırlamağa üstünlük verirlər.
Psixologiya və nevrologiyada bu fenomen bəzən “Google effekti” və ya “rəqəmsal amneziya” kimi də adlandırılır. İnsanlar məlumatın istənilən vaxt internetdə əlçatan olduğunu bildikdə, onu əzbərləmək üçün daha az səy göstərirlər. Başqa sözlə, beynimiz məlumatı yadda saxlamaq əvəzinə, həmin məlumatın yerləşdiyi mənbəni xatırlamağa meylli olur. Bu proses “transaktiv yaddaş sistemi” ilə əlaqələndirilir. İnsanlar tarix boyu bu sistemdən istifadə ediblər – məsələn, ailədə müəyyən mövzular üzrə məlumatı ən yaxşı bilən şəxsə müraciət ediblər. Müasir dövrdə isə bu rolu getdikcə daha çox rəqəmsal texnologiyalar oynayır".
Nevroloq qeyd edib ki, rəqəmsal mühitin başqa bir xüsusiyyəti isə məlumatın çoxluğu və sürətli axınıdır:
“Sosial şəbəkələr, xəbər portalları və digər platformalar insanı qısa müddətdə böyük həcmdə informasiya ilə qarşılaşdırır. Bu isə diqqətin tez-tez bölünməsinə və məlumatın səthi şəkildə qəbul edilməsinə səbəb ola bilər. Nəticədə bəzi məlumatlar uzunmüddətli yaddaşa köçürülmədən tez unudula bilər. Bununla belə, texnologiyaların yalnız mənfi təsir göstərdiyini demək doğru olmaz. Əksinə, rəqəmsal vasitələr bir çox hallarda insanın yaddaş yükünü azaldaraq onu daha çox analitik düşünməyə, problemləri həll etməyə və yaradıcı fəaliyyətə yönəldə bilər.
İnternet sayəsində insanlar qısa müddətdə böyük həcmdə elmi və praktiki məlumat əldə etmək imkanı qazanırlar. Əsas məsələ texnologiyadan balanslı istifadə etməkdir. Kitab oxumaq, diqqəti uzun müddət bir mövzuda saxlamaq, yeni məlumatları təhlil etmək və öyrənilənləri təkrar etmək kimi vərdişlər yaddaşın aktiv qalmasına kömək edir. Rəqəmsal texnologiyalar isə bu prosesdə köməkçi vasitə kimi istifadə olunduqda daha faydalı olur. Beləliklə, rəqəmsal texnologiyalar insan beyninin quruluşunu dəyişdirməsə də, məlumatı yadda saxlamaq və xatırlamaq strategiyalarını müəyyən qədər dəyişdirir. Müasir dövrdə insan yaddaşı təkcə beynimizdə deyil, həm də cibimizdə daşıdığımız texnologiyalarla birlikdə işləyən daha geniş bir sistemə çevrilməkdədir”.
Niyaz Hacıyev
Sfera.az