Danışıqlarda üçüncü tərəf: İran niyə vasitəçi istəyir?
ABŞ və İran arasında aparılan danışıqlarda diqqət çəkən məqamlardan biri də danışıqların formatıdır. Vaşinqton birbaşa təmasların tərəfdarı olduğunu bildirsə də, Tehran vasitəçilər üzərindən danışıqlar aparmaq mövqeyində israrlıdır. Bu yanaşma bəzi dairələrdə qeyri-adi görünsə də, əslində beynəlxalq diplomatiya tarixində geniş yayılmış və dəfələrlə uğur gətirmiş praktikadır.
Bəs dövlətlər niyə bəzən üz-üzə danışmaq əvəzinə üçüncü tərəfə ehtiyac duyurlar?
Sfera.az bildirir ki, vasitəçilər diplomatiyanın görünməyən qəhrəmanlarıdır.
Beynəlxalq münasibətlər tarixində tərəflərin bir-birinə etibar etmədiyi, siyasi və ya ideoloji səbəblərdən eyni masa arxasında oturmaq istəmədiyi hallarda vasitəçi ölkələr və ya təşkilatlar mühüm rol oynayıblar. Belə hallarda vasitəçi tərəf mesajları çatdırır, kompromis variantları hazırlayır və danışıqların qırılmasının qarşısını alır.
Mütəxəssislərin fikrincə, vasitəçilik xüsusilə müharibə, uzunmüddətli düşmənçilik və ya ciddi siyasi qarşıdurmalar zamanı ən effektiv diplomatik alətlərdən biri hesab edilir.
Kemp-Devid: “Liderlər eyni məkanda olsa da, vasitəçi olmadan razılıq mümkün deyildi”.
1978-ci ildə Misir və İsrail arasında imzalanan Kemp-Devid sazişi vasitəçi diplomatiyanın ən məşhur nümunələrindən sayılır. ABŞ Prezidenti Cimmi Karter günlərlə davam edən danışıqlarda faktiki olaraq tərəflər arasında "kuryer" rolunu oynayırdı.
Misir Prezidenti Ənvər Sadat və İsrail Baş naziri Menahem Begin bir çox məsələdə bir-biri ilə birbaşa ünsiyyətdən çəkinirdi. Karter isə otaqlar arasında gedib-gələrək təklifləri və cavabları çatdırırdı. Nəticədə tərəflər Yaxın Şərqin tarixini dəyişən sülh müqaviləsinə imza atdılar.
Soyuq müharibənin sonuna gedən yol da vasitəçilərdən keçib. ABŞ və Sovet İttifaqı arasında Soyuq müharibə dövründə də bir çox təmaslar üçüncü tərəflərin köməyi ilə qurulurdu. Xüsusilə nüvə böhranları zamanı İsveçrə, Avstriya və digər neytral ölkələr diplomatik kanalların açıq qalmasına yardım edirdi.
Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, həmin gizli diplomatik kanallar olmasaydı, dünya bir neçə dəfə nüvə qarşıdurmasına daha da yaxınlaşa bilərdi.
1993-cü ildə İsrail və Fələstin Azadlıq Təşkilatı arasında əldə edilən Oslo sazişləri də vasitəçiliyin uğurlu nümunələrindən biri kimi tarixə düşüb. Danışıqlar Norveçin təşəbbüsü ilə gizli şəkildə aparılırdı.
İllərlə bir-birini tanımaqdan belə imtina edən tərəflər məhz üçüncü tərəfin yaratdığı mühitdə ortaq məxrəcə gələ bildilər. Sonradan bu proses Yaxın Şərq sülh təşəbbüslərinin əsas sütunlarından birinə çevrildi.
İran niyə vasitəçilərə üstünlük verir?
Siyasi ekspertlər hesab edirlər ki, İranın vasitəçilərlə danışıq aparmaqda israr etməsinin bir neçə səbəbi var.
Birincisi, ABŞ ilə birbaşa danışıqlar ölkə daxilində müəyyən siyasi dairələr tərəfindən güzəşt kimi qəbul edilə bilər. İkincisi, vasitəçilər tərəflərə emosional və siyasi təzyiqlərdən uzaq şəkildə fikir mübadiləsi aparmağa imkan verir. Üçüncüsü isə uğursuzluq halında siyasi məsuliyyətin yükü nisbətən azalır.
Bu səbəbdən Tehran uzun illərdir ABŞ ilə əlaqələrdə Oman, Qətər, İsveçrə və bəzi Avropa ölkələrinin vasitəçiliyindən istifadə edir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, dövlətlərin bir-biri ilə birbaşa danışmaması diplomatik prosesin uğursuz olacağı anlamına gəlmir. Əksinə, bəzən ən böyük razılaşmalar məhz üçüncü tərəfin yaratdığı körpü sayəsində mümkün olur.
Bu baxımdan İranın ABŞ ilə birbaşa deyil, vasitəçilər üzərindən danışıqlara üstünlük verməsi beynəlxalq münasibətlər tarixində istisna deyil. Kemp-Deviddən Osloya, Soyuq müharibədən müasir Yaxın Şərq diplomatiyasına qədər çoxsaylı nümunələr göstərir ki, bəzən sülhə aparan ən qısa yol birbaşa deyil, vasitəçinin açdığı yoldan keçir.
Firuzə Əliyeva