Orqanlarımızı neçəyə sata bilərik? - QİYMƏTLƏR
İnsan orqanlarının transplantasiyası minlərlə insan üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Lakin donor orqanlarına olan tələbatla mövcud imkanlar arasında böyük fərq olduğundan, bu sahədə qanuni və qanunsuz mexanizmlər uzun illərdir müzakirə olunur. Dünyanın əksər ölkələrində orqanların kommersiya məqsədilə alqı-satqısı qadağandır. Bununla belə, bu məsələdə istisna təşkil edən ölkə də var.
Sfera.az xəbər verir ki, dünyada canlı insandan orqanın pul qarşılığında verilməsinə qanuni şəkildə icazə verən yeganə ölkə İran hesab olunur. Ölkədə 1988-ci ildən tətbiq edilən xüsusi model çərçivəsində canlı donorlara böyrəklərinin verilməsi müqabilində maliyyə kompensasiyası ödənilir. İranda tətbiq edilən model yalnız böyrəklə bağlıdır və bütün insan orqanlarının sərbəst şəkildə alınıb-satılmasına icazə vermir. Sistem dövlət tərəfindən tənzimlənir və canlı donorların böyrək bağışlaması müqabilində maliyyə kompensasiyası almasına imkan yaradır. Müxtəlif araşdırmalara görə, donor dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş ödənişlə yanaşı, bəzi hallarda resipiyentdən də əlavə kompensasiya ala bilər. Bu sistemin əsas məqsədlərindən biri böyrək çatışmazlığı olan xəstələrin transplantasiya imkanlarını artırmaq və orqan çatışmazlığını azaltmaq olub. Bununla yanaşı, model uzun illərdir etik baxımdan mübahisə doğurur.
Tənqidçilər maddi ehtiyacı olan insanların sağlamlıqları bahasına orqanlarını satmağa məcbur qala biləcəyini bildiriblər. İranda xarici vətəndaşların bu sistem vasitəsilə böyrək alması və ya satması isə məhdudlaşdırılıb. Bu yanaşmanın əsas səbəblərindən biri orqan turizminin və xarici şəxslərin donorları istismar etməsinin qarşısını almaqdır. Dünyanın böyük hissəsində isə insan orqanlarının kommersiya məqsədilə alınıb-satılması qanunsuzdur. Beynəlxalq səhiyyə və insan hüquqları standartları orqan transplantasiyasının könüllü və ödənişsiz donor prinsipi əsasında həyata keçirilməsini dəstəkləyir. Donora müəyyən hallarda tibbi xərclərin, yol və digər əsaslandırılmış xərclərin kompensasiya edilməsi mümkün olsa da, orqanın özünə görə kommersiya məqsədli ödəniş fərqli məsələ hesab olunur. Buna baxmayaraq, dünyada qanunsuz orqan ticarəti mövcuddur.
Bu fəaliyyət əsasən insan alveri, vasitəçilik və tibbi xidmətlərdən sui-istifadə ilə əlaqələndirilir və “qara bazar” adlanır. Qanunsuz bazarda ən çox tələb olunan orqanlardan biri böyrəkdir. Bunun səbəbi insanın bir böyrəklə də yaşaya bilməsi və böyrək transplantasiyasına olan tələbatın yüksək olmasıdır. Beynəlxalq araşdırmalarda qanunsuz orqan bazarında müxtəlif orqanlar üçün yüz minlərlə dollara çatan məbləğlər qeyd edilib.
Əvvəlki hesablamalara görə, “qara bazar”da alıcının ödədiyi məbləğ böyrək üçün təxminən 50-120 min dollar, qaraciyər üçün 99-145 min dollar, ürək üçün 130-290 min dollar, ağciyər üçün 150-290 min dollar, mədəaltı vəzi üçün isə 110-140 min dollar arasında dəyişə bilər. Lakin qanunsuz bazarda sabit qiymət yoxdur və məbləğ ölkəyə, vasitəçilərə, tibbi şəbəkəyə və digər amillərə görə dəyişir. Ən mühüm məqam isə odur ki, alıcının ödədiyi yüksək məbləğin böyük hissəsi orqanını verən şəxsə çatmır. Donorların aldığı məbləğ adətən ümumi gəlirdən xeyli aşağı olur.
Məhz bu səbəbdən beynəlxalq təşkilatlar orqan ticarətinin insan alveri və istismar risklərini artırdığını bildirirlər. Qanunsuz transplantasiya şəbəkələri xüsusilə maddi baxımdan həssas insanların vəziyyətindən istifadə edə bilər. Beləliklə, dünyada orqan transplantasiyası ilə bağlı əsas prinsip orqanların kommersiya predmetinə çevrilməsinin qarşısının alınmasıdır. İranın böyrək donorlarına maliyyə kompensasiyası verən modeli isə bu baxımdan dünyadakı ən fərqli nümunələrdən biri olaraq qalıb.
Bəsti Rəfizadə
