Milli Çernobıl: İstanbulun mərkəzində unudulmaz Nüvə Qəzası
Türkiyənin nüvə yaddaşında silinməz bir ləkə olaraq qalan 1999-cu il İkitelli Radiasiya Qəzası, bir səhlənkarlıq zəncirinin sosial faciəyə necə çevrilə biləcəyinin ən konkret nümunəsidir. Ədəbiyyata "metal qırıntılarından ölüm" kimi daxil olan bu hadisə, Türkiyəni dünyanın ən riskli 20 radioaktiv qəzası siyahısına daxil etdi və eyni zamanda günahsız bir ailənin həyatını dönməz şəkildə qaraltdı.
Sfera.az mövzu ilə bağlı maraqlı yazı təqdim edir.
1998-ci ilin dekabr ayının sonunda başlayan və 1999-cu ilin ilk günlərində üzə çıxan İkitelli Radiasiya Qəzası, Türkiyənin radiasiya təhlükəsizliyindəki dərin boşluqları ağrılı şəkildə ortaya qoyur.
1998-ci ilin dekabr ayının sonunda başlayan və 1999-cu ilin ilk günlərində üzə çıxan İkitelli Radiasiya Qəzası, Türkiyənin radiasiya təhlükəsizliyindəki dərin boşluqları ağrılı şəkildə ortaya qoydu. Hadisə, Ankarada fəaliyyət göstərən bir şirkətin lazımi təhlükəsizlik tədbirlərini görmədən, yüksək səviyyəli Kobalt-60 (Co-60) radiasiya mənbələri olan iki qurğuşunla örtülmüş nəqliyyat konteynerini İstanbulun İkitelli şəhərindəki bir metal qırıntısı satıcısına satması ilə başlayıb.
İkitellidəki metal qırıntıları zavodunda işləyən İlgaz ailəsi, aldıqları ağır metal bloklarını adi metal qırıntıları ilə səhv salaraq sökmək qərarına gəlib. 8 yanvar 1999-cu ildə, çəkic və kəsici ilə qablardan birinin qapağını açdıqda, xərçəng müalicəsində istifadə edilən və çoxlu miqdarda enerji yayan nüvə materialı olan Kobalt-60 mənbəyini buraxıblar. Parıldayan metal parçaları qəribə şəkildə tutaraq, ciblərində gəzdirərək və hətta evlərinə apararaq, ailə üzvləri saatlarla yüksək dozada radiasiyaya məruz qalıblar.
Qısa müddət sonra ailə üzvləri ürəkbulanma, qusma, halsızlıq və dəri yanıqları hiss etməyə başlayıblar.
Əvvəlcə qida zəhərlənməsi hesab edilən bu simptomların arxasındakı həqiqət həkimin diqqətliliyi sayəsində ortaya çıxdı. Xəstəxanaya müraciət edənlərin əllərindəki qeyri-adi dərəcədə aşağı qan və izah olunmayan yanıqlar barədə səlahiyyətliləri xəbərdar etdi.
Hadisədən sonra aparılan araşdırmalar ümumilikdə 18 nəfərin yüksək səviyyədə radiasiyaya məruz qaldığını göstərib. Bunlardan on nəfərində Kəskin Radiasiya Sindromunun (radiasiya xəstəliyi) klinik əlamətləri var idi. Ən çox əziyyət çəkən ailə isə İlgaz ailəsi idi. Bir ailə üzvü illərlə davam edən ağrılı müalicədən sonra 2004-cü ildə xərçəngdən dünyasını dəyişib. Digər bir ailə üzvünün toxumalarını əridən radiasiya səbəbindən barmaqları amputasiya edilib. Radiasiya səviyyəsi həyati təhlükə yaradan hədlərdən çox yüksək idi.
Türkiyə Atom Enerjisi Təşkilatı (TAEK) tərəfindən aparılan ölçmələr göstərib ki, dəmir-dümür anbarından və ətrafından ətraf mühitə yayılan radiasiya miqdarı həyati təhlükə yaradan hədlərdən çox yüksəkdir. Beynəlxalq Nüvə Hadisələri Şkalasına (INES) görə, qəza "Səviyyə 3" (Ciddi Hadisə) kimi təsnif edilib.
Qəza Türkiyədə nəzarət mexanizmlərinin nə qədər zəif olduğunu ortaya qoydu. Radioaktiv mənbələr izlənilmir, təhlükəli materiallar lisenziyasız şəxslər tərəfindən daşınır və nəticədə dəmir-dümür satıcısına metal qırıntısı kimi satılırdı. Hadisədən sonra başlayan məhkəmə iddiaları illərlə davam edib. İlgaz ailəsi dövlətin nəzarət vəzifələrini yerinə yetirmədiyini iddia edərək kompensasiya iddiaları qaldırıb. Lakin verilən kompensasiya nə sağlamlığı bərpa edə, nə də itirilən həyatları geri qaytara bilmədi. İkitelli qəzası Türkiyədə radiasiya təhlükəsizliyi qanunvericiliyinin tamamilə yenidən qurulmasına səbəb oldu.
Aynil