Azərbaycanda hansı kreditlər vətəndaşın cibinə daha çox ziyan vurur? – ARAŞDIRMA
Azərbaycanda kredit götürərkən vətəndaşın ödədiyi məbləğ yalnız borcun əsas hissəsindən ibarət olmur.
Faizlər, komissiyalar, mümkün sığorta xərcləri və kreditin müddəti yekun məbləği əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bəzi kredit növlərində yüksək illik faiz dərəcəsi, digərlərində isə borcun qısa müddətdə qaytarılması tələbi və gecikmə şərtləri vətəndaşın maliyyə yükünü ağırlaşdırır.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatlarına görə, 2026-cı ilin sentyabr ayının sonuna kredit kartları üzrə orta illik faiz dərəcəsi 27 faiz, məişət avadanlığı kreditləri üzrə 25 faiz, digər istehlak kreditləri üzrə isə 20 faiz təşkil edib. Bu göstəricilər istehlak kreditləri arasında faiz yükünün eyni olmadığını göstərir. Beləliklə, kredit kartları və məişət avadanlığı kreditləri orta faiz dərəcəsinə görə diqqət çəkir. Lakin borcalanın faktiki olaraq nə qədər artıq pul ödəyəcəyi konkret müqavilənin şərtlərindən də asılıdır.
Bəs Azərbaycanda hansı kredit növləri daha baha başa gəlir, vətəndaş hansı hallarda götürdüyü borca görə daha çox pul ödəyir və kredit seçərkən nələrə diqqət etməlidir?
Sfera.az kredit növləri üzrə faiz göstəricilərini, ödəniş şərtlərini və borcalanın üzləşə biləcəyi əlavə xərcləri araşdırıb.
Mərkəzi Bankın açıqladığı göstəricilərə əsasən, kredit kartları üzrə orta illik faiz dərəcəsi 27 faizdir. Bu, təqdim olunan istehlak krediti kateqoriyaları arasında ən yüksək göstəricidir. Məişət avadanlığı kreditləri üzrə orta faiz dərəcəsi isə 25 faiz təşkil edir.
Kredit kartlarının vətəndaş üçün baha başa gəlməsinin əsas səbəblərindən biri borcun uzun müddət tam bağlanmamasıdır. Müştəri hər ay yalnız minimum məbləği ödədikdə, müqavilənin şərtlərindən asılı olaraq, qalan borca faiz hesablanması davam edə bilər. Belə vəziyyətdə borcalan müntəzəm ödəniş etsə də, əsas borc gözlədiyindən daha yavaş azala bilər.
Kartdan nağd pul çıxarılması, nağdlaşdırma komissiyası və güzəşt müddətinin başa çatması da ümumi xərci artıra bilər. Buna görə kredit kartının sərfəli olub-olmadığını yalnız təqdim edilən kredit limitinə əsasən qiymətləndirmək düzgün deyil. Faizlərin hansı tarixdən hesablanması, güzəşt müddətinin şərtləri və borcun tam bağlanması üçün tələb olunan məbləğ də nəzərə alınmalıdır.
Məişət avadanlığı kreditlərində isə yüksək orta faiz dərəcəsi məhsulun yekun qiymətinə təsir göstərə bilər. Məsələn, telefon, soyuducu, televizor və ya digər məişət texnikası hissə-hissə ödənildikdə, alıcının ödədiyi ümumi məbləğ məhsulun nağd qiymətindən xeyli yüksək ola bilər. Buna görə alış zamanı yalnız aylıq ödənişə deyil, kredit müddətinin sonunda ödəniləcək yekun məbləğə baxmaq vacibdir.
Burada bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: Mərkəzi Bankın açıqladığı rəqəmlər bank sektorunun müvafiq kredit kateqoriyaları üzrə orta göstəriciləridir. Bu, bütün bankların eyni faizlə kredit verdiyi demək deyil. Konkret faiz dərəcəsi müştərinin gəlirindən, kredit tarixçəsindən, borc yükündən və bankın qiymətləndirmə meyarlarından asılı olaraq dəyişə bilər.
Digər istehlak kreditləri üzrə orta illik faiz dərəcəsinin 20 faiz olması bu kreditlərin avtomatik olaraq ucuz başa gəldiyini göstərmir. Kreditin ümumi xərcinə onun məbləği, müddəti və müqavilədə nəzərdə tutulan əlavə ödənişlər də təsir edir.
Bəzi hallarda banklar kreditləri aşağı başlanğıc faiz dərəcəsi ilə reklam edə bilir. Lakin həmin şərtlər bütün müştərilərə şamil olunmaya bilər. Buna görə kredit seçərkən reklamda göstərilən nominal faizlə yanaşı, faktiki illik faiz dərəcəsini (FİFD), komissiyaları, varsa sığorta xərclərini və ümumi ödəniş məbləğini müqayisə etmək lazımdır. Kreditin müddəti də vətəndaşın nə qədər artıq pul ödəyəcəyinə birbaşa təsir edir.
Müddət uzandıqca aylıq ödəniş azalır, lakin borca daha uzun müddət faiz hesablandığı üçün ümumi ödəniş arta bilər. Vətəndaşların üz tutduğu digər maliyyə mənbələrindən biri də bank olmayan kredit təşkilatlarının (BOKT) təklif etdiyi qısamüddətli kreditlərdir. Bu kreditlər təcili pul ehtiyacı yarandıqda əlçatan maliyyə mənbəyi kimi seçilə bilər. Lakin gündəlik faiz hesablanması səbəbindən qısa müddətdə də əlavə xərc yaranır.
Mərkəzi Bankın müəyyən etdiyi xüsusi şərtlərə cavab verən gündəlik kreditlər üzrə maksimum məbləğ 500 manat, gündəlik faiz dərəcəsi 0,3 faiz, müddət isə 45 gündür. Bu kreditlər üzrə bütün ödənişlərin ümumi məbləği əsas borcun 100 faizindən çox olmamalıdır.
Məsələn, 500 manatlıq kreditə gündəlik 0,3 faiz tətbiq edildikdə, gündəlik faiz 1,50 manat, 30 gün ərzində isə sadə hesabla 45 manat təşkil edir. Beləliklə, yalnız faiz nəzərə alındıqda, 30 günün sonunda qaytarılmalı məbləğ 545 manat olur. Bu hesablamada əlavə ödənişlər nəzərə alınmayıb və real müqavilə üzrə yekun məbləğ fərqlənə bilir.
Qeyd etmək lazımdır ki, göstərilən məhdudiyyətlər bütün BOKT kreditlərinə deyil, müvafiq tələblərə cavab verən gündəlik kredit məhsullarına aiddir. Buna görə borcalan müqavilədə faizlərin hesablanma qaydasını, son ödəniş tarixini və gecikmə halında tətbiq edilən şərtləri əvvəlcədən yoxlamalıdır.
Lombard kreditlərində borcalan qızıl və ya digər əmlakı girov qoyaraq pul əldə edir. Bu kreditlərin vətəndaş üçün əsas risklərindən biri borcun müqavilə şərtlərinə uyğun qaytarılmadığı halda girov predmetinin itirilməsi ehtimalıdır. Kreditin sərfəliliyini qiymətləndirərkən faizlə yanaşı, müddətə, komissiyalara və girovun geri alınması şərtlərinə də baxılmalıdır.
Bununla belə, bütün lombardları və BOKT-ləri vahid qaydada ən bahalı kredit mənbəyi adlandırmaq üçün müqayisə edilə bilən aktual bazar göstəriciləri tələb olunur. Ayrı-ayrı təşkilatların şərtləri fərqlənir.
Mağazaların təqdim etdiyi “0 faizli” hissəli ödəniş kampaniyalarında da yekun məbləği müqayisə etmək vacibdir. Məsələn, məhsul nağd ödənişlə 1 000 manata, hissəli ödənişlə isə 1 200 manata təklif edilirsə, alıcının ödədiyi əlavə məbləğ 200 manatdır. Bu, şərti nümunədir. Belə fərq olduqda, təklifin həqiqətən əlavə xərcsiz olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün nağd və hissəli satış qiymətlərini müqayisə etmək lazımdır. Mövcud göstəricilər istehlak kreditləri arasında kredit kartlarının və məişət avadanlığı kreditlərinin yüksək orta illik faiz dərəcələri ilə seçildiyini göstərir.
Bununla belə, kreditin vətəndaşa ən baha başa gəlməsi yalnız faiz dərəcəsi ilə müəyyən edilmir. Borcun hansı müddətə götürülməsi, faizlərin necə hesablanması, komissiyalar və gecikmə şərtləri də yekun xərcə təsir göstərir. Kredit götürməzdən əvvəl bir sıra məqamları yoxlamaq məqsədəuyğundur. Məsələn, konkret bankın sizə təklif etdiyi faiz dərəcəsini öyrənin. Bu göstərici kreditin illik xərcini qiymətləndirməyə kömək edir. Kredit müddətinin sonunda banka və ya kredit təşkilatına nə qədər pul qaytaracağınızı dəqiqləşdirin, komissiya, sığorta və digər ödənişlərin tətbiq edilib-edilmədiyini öyrənin. Ödəniş vaxtı keçdikdə hansı əlavə maliyyə öhdəliklərinin yarana biləcəyini əvvəlcədən bilin.
Nəticə etibarilə, kredit kartları və məişət avadanlığı kreditləri orta faiz dərəcəsinə görə daha yüksək göstəricilərə malikdir. Gündəlik kreditlərdə isə faizlərin günbəgün hesablanması, uzunmüddətli istehlak kreditlərində ümumi ödənişin artması, lombardlarda isə girovla bağlı risklər borcalanın maliyyə vəziyyətinə təsir edir.
Vətəndaş üçün ən vacib meyar aylıq ödənişin azlığı deyil, borcun sonunda ümumilikdə nə qədər pul ödəyəcəyidir. Buna görə kredit növlərini müqayisə edərkən faiz dərəcəsi, müddət, əlavə xərclər və müqavilənin bütün şərtləri birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Bəsti Rəfizadə
Sfera.az
