Milli xüsusiyyətlərini itirən xalqlar - ASSİMİLYASİYA
Dünyada qloballaşma, miqrasiya və siyasi təzyiqlər nəticəsində bir çox xalqlar öz dilini, mədəniyyətini və kimliyini itirərək assimilyasiyaya məruz qalıb. Bu proses bəzi hallarda təbii inteqrasiya ilə baş verir, lakin çox vaxt siyasi, iqtisadi və ideoloji səbəblərdən qaynaqlanır.
Assimilyasiya nədir?
Assimilyasiya – bir xalqın və ya etnik qrupun başqa bir xalqın dilini, adət-ənənəsini və həyat tərzini qəbul edərək, zamanla öz milli xüsusiyyətlərini itirməsi prosesidir. Tarix boyu imperiyalar, müstəmləkə siyasətləri və dövlət ideologiyaları bu prosesin əsas hərəkətverici qüvvələri olub.
Sfera.az dünyada assimilyasiyaya uğramış bəzi xalqları təqdim edir:
Amerika materikində itmiş xalqlar
XV–XVI əsrlərdə Avropa müstəmləkəçilərinin gəlişindən sonra Amerika qitəsində yüzlərlə yerli tayfa assimilyasiyaya uğradı və bir çoxu tamamilə məhv edildi. Məsələn, Aztək, Maya və İnka sivilizasiyalarının varisləri bu gün Mərkəzi və Cənubi Amerikada mövcud olsalar da, onların dilləri və mədəni irsləri əksər hallarda ispan və portuqal təsiri altında itib.
Avropada assimilyasiya
Avropada da assimilyasiya prosesləri uzun illər davam edib. bretanlar, korsikalılar, basklar və sardiniyalılar kimi xalqlar öz dillərini qorumaq uğrunda mübarizə aparıblar. Fransada bir zamanlar yerli dillərdə danışmaq qadağan olunurdu. Məktəblərdə yalnız fransız dili tədris edilir, regional dillər “gerilik əlaməti” sayılırdı.
Rusiya imperiyasında və SSRİ-də assimilyasiya
XIX–XX əsrlərdə Rusiya imperiyası və sonradan SSRİ tərkibindəki çoxsaylı xalqlar da assimilyasiya siyasətinə məruz qalıb. Bir çox xalqların dili tədris sistemindən çıxarılıb, rus dili əsas idarəetmə vasitəsinə çevrilib. Tatarlar, Çuvaşlar, Mordvalar, Udmurtlar kimi xalqlar bu prosesdən xüsusilə təsirləniblər.
Asiyada assimilyasiyanın izləri
Çində yaşayan uyğurlar, tibetlilər və monqollar hazırda da mədəni və dini assimilyasiya təzyiqləri altında qalırlar. Uyğurların ana dillərində təhsil alma imkanları məhdudlaşdırılır, dini inanclarına qarşı məhdudiyyətlər tətbiq olunur. Bu səbəbdən bir çox uyğur ailəsi kimliyini qorumaqla bağlı çətinlik çəkir.
Qloballaşma dövründə assimilyasiya yalnız dövlət siyasəti ilə deyil, həm də mədəni homogenləşmə – yəni, pop mədəniyyətin, texnologiyanın və qlobal dəyərlərin təsiri ilə baş verir. Gənc nəsillər getdikcə daha çox universal dəyərləri mənimsəyir, milli dillər isə gündəlik ünsiyyətdə ikinci plana keçir.
Assimilyasiyadan qorunmağın əsas yolu dil və təhsil siyasətinin gücləndirilməsi, milli mədəniyyətin təbliği və ictimai medianın milli kimliyə xidmət etməsidir. Bəzi xalqlar, məsələn, İslandiya və Gürcüstan, dilin qorunması üçün ciddi dövlət proqramları həyata keçirir və bu sahədə uğurlu nümunə sayılır.
Assimilyasiya sadəcə dilin itməsi deyil, həm də tarixi yaddaşın və milli ruhun sönməsi deməkdir. Dünyada yüzlərlə xalq artıq xəritədən silinib, amma bəziləri hələ də mədəni dirəniş göstərir. Mədəni kimliyini qorumaq, hər bir xalqın yaşamaq hüququ qədər vacib məsələdir.
Niyaz Hacıyev
Sfera.az
