Logo

Azərbaycanın dövlətçilik tarixi, milli adət-ənənələri, elm və mədəniyyətinin təbliği: Milli kimliyin qorunması niyə vacibdir?

Azərbaycanın dövlətçilik tarixi, milli adət-ənənələri, elm və mədəniyyətinin təbliği: Milli kimliyin qorunması niyə vacibdir?
Kateqoriya məlum deyil
Xəbərləri Google-da birbaşa sfera.az-dan alınGoogle-da sfera.az-a abunə olGoogle axtarışında sfera.az-ı seçilmiş mənbə kimi əlavə edinAbunə ol

Azərbaycanın dövlətçilik tarixi, zəngin milli-mədəni irsi, adət-ənənələri və elmi nailiyyətləri xalqın milli kimliyini formalaşdıran əsas amillərdəndir.

Minilliklərə söykənən dövlətçilik ənənələri, müxtəlif tarixi dövrlərdə yaradılmış mədəniyyət nümunələri, xalq yaradıcılığı, ədəbiyyat və elm sahəsində əldə olunan uğurlar Azərbaycanın dünya miqyasında tanıdılmasında mühüm rol oynayır. Bu irsin qorunması və təbliği isə yalnız keçmişin xatırlanması deyil, həm də gələcək nəsillərə milli dəyərlərin ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sfera.az xəbər verir ki, müasir dövrdə qloballaşma, rəqəmsallaşma və informasiya mühitində baş verən sürətli dəyişikliklər milli-mədəni dəyərlərin qorunmasını daha da aktuallaşdırır. Çünki informasiya axınının sərhədsiz olduğu bir şəraitdə xalqların öz tarixi köklərini, dilini, mədəniyyətini və ənənələrini yaşatması milli kimliyin davamlılığı üçün vacib şərtdir.

Azərbaycanın bu istiqamətdəki potensialı kifayət qədər genişdir. Ölkənin qədim dövlətçilik tarixi, zəngin arxeoloji irsi, muğam sənəti, xalçaçılıq məktəbi, aşıq yaradıcılığı, milli mətbəxi, memarlıq abidələri və elmi irsi həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə təbliğ oluna biləcək mühüm sərvətlərdir.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin öyrənilməsi və təbliği milli özünüdərkin formalaşmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi mənbələr və arxeoloji tapıntılar bu ərazinin qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir. Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənələrinin təxminən 5 min illik tarixə malik olduğu bildirilir. Qədim dövrdə Manna, Atropatena və Qafqaz Albaniyası kimi dövlət qurumlarının mövcudluğu bölgənin siyasi tarixində mühüm mərhələlər təşkil edib. Sonrakı əsrlərdə Şirvanşahlar, Azərbaycan Atabəyləri, Sacilər, Salarilər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular və Səfəvilər kimi dövlətlərin meydana çıxması bu ərazilərdə dövlət idarəçiliyi ənənələrinin inkişafına təsir göstərib.

Xüsusilə Səfəvilər dövlətinin yaranması Azərbaycan tarixinin mühüm hadisələrindən biri hesab olunur. Şah İsmayıl Xətainin rəhbərliyi ilə yaradılan bu dövlət regionun siyasi xəritəsinə ciddi təsir göstərib. Həmin dövrdə dövlətçiliklə yanaşı, Azərbaycan dili, ədəbiyyatı və mədəniyyətinin inkişafı da diqqət çəkib.

XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilməsi ilə dövlətçilik tarixində yeni mərhələ başlasa da, milli siyasi düşüncə və müstəqillik ideyası yaşamaqda davam edib. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması isə bu ideyanın gerçəkləşməsinin mühüm tarixi nümunəsi olub.

Cümhuriyyət müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublikalardan biri kimi tarixə düşüb. Qısa müddət fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, dövlət bayrağı, gerbi və himni kimi milli atributların formalaşdırılması, parlamentin yaradılması, qadınlara seçki hüququnun verilməsi və təhsil sahəsində atılan addımlar Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm iz buraxıb.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası ilə Azərbaycan yenidən müstəqil dövlət kimi beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini tutub. Müasir dövlətçilik tarixinin formalaşması, müstəqilliyin qorunması, dövlət institutlarının inkişafı və beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi ölkənin sonrakı inkişaf mərhələsinin əsas istiqamətlərindən olub.

Bu tarixin təbliği yalnız tarixi şəxsiyyətlərin və hadisələrin xatırladılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Dövlətçilik ənənələrinin məktəblərdə, ali təhsil müəssisələrində, muzeylərdə, sənədli filmlərdə və rəqəmsal platformalarda dolğun təqdim edilməsi vacibdir. Xüsusilə gənc nəslin Azərbaycanın siyasi tarixini, müstəqillik uğrunda mübarizəsini və dövlət atributlarının mahiyyətini dərindən mənimsəməsi milli şüurun möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Azərbaycan xalqının milli kimliyini müəyyənləşdirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də əsrlər boyu formalaşmış adət-ənənələridir. Qonaqpərvərlik, böyüyə hörmət, ailə dəyərləri, qarşılıqlı yardım, mərhəmət və həmrəylik xalqımızın mənəvi dünyasının əsas elementlərindəndir.

Bu ənənələr sadəcə gündəlik davranış qaydaları deyil, nəsillər arasında mənəvi əlaqəni qoruyan dəyərlər sistemidir. Azərbaycan ailəsində böyüklərin sözünə hörmət, uşaqlara qayğı, qohumluq münasibətlərinin qorunması və çətin gündə bir-birinə dəstək olmaq tarixən xüsusi yer tutub.

Azərbaycanın milli adət-ənənələri toy və ailə mərasimlərində də özünü göstərir. Elçilik, nişan, xına mərasimi, gəlin köçürmə və digər ənənələr xalqın ailə institutuna verdiyi dəyəri əks etdirir. Bununla yanaşı, yas mərasimlərində həmrəylik, çətin gündə ailələrə və yaxınlara dəstək olmaq kimi xüsusiyyətlər də milli-mənəvi irsin mühüm hissəsidir.

Lakin milli adətlərin qorunması onların dəyişməz şəkildə təkrarlanması anlamına gəlməməlidir. Zamanla cəmiyyətin inkişafına uyğun olaraq bəzi mərasimlərin forması dəyişə bilər. Əsas məsələ mütərəqqi ənənələrin, mənəvi dəyərlərin və xalqın özünəməxsusluğunu ifadə edən xüsusiyyətlərin yaşadılmasıdır.

Azərbaycan mətbəxi də milli irsimizin mühüm istiqamətlərindən biridir. Plov, dolma, piti, qutab, düşbərə, xəngəl, müxtəlif kabab növləri, şəkərbura və paxlava yalnız qida nümunələri deyil, həm də xalqın tarixi, coğrafiyası və həyat tərzi ilə bağlı mədəni elementlərdir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə məxsus yeməklər ölkənin regional mədəni müxtəlifliyini də nümayiş etdirir.

Milli mətbəxin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması turizmin inkişafına, ölkənin müsbət imicinin formalaşmasına və mədəni irsin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan yaradır.

Azərbaycanın tarixi yalnız dövlətçilik və adət-ənənələrlə deyil, həm də elm, fəlsəfə və ədəbiyyat sahəsində yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərlə zəngindir. 2003-cü ildə Azərbaycan muğamı UNESCO tərəfindən Bəşəriyyətin Şifahi və Qeyri-Maddi İrsinin Şedevrlərindən biri elan edilib, daha sonra UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.

Aşıq sənəti də Azərbaycan xalqının musiqi və şifahi yaradıcılıq ənənələrinin mühüm hissəsidir. Aşıqların sazla ifa etdiyi dastanlar, qoşmalar, gəraylılar və digər folklor nümunələri xalqın tarixi yaddaşını, qəhrəmanlıq ənənələrini və mənəvi dünyasını əks etdirir.

Xalçaçılıq isə Azərbaycanın qədim sənətkarlıq məktəblərindən biridir. Qarabağ, Qazax, Quba, Şirvan, Bakı və Təbriz xalçaçılıq məktəbləri özünəməxsus naxışları, rəngləri və kompozisiyaları ilə fərqlənir. Azərbaycan xalça sənəti UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısında təmsil olunur.

Memarlıq irsimiz də ölkənin tarixini və mədəni inkişafını əks etdirən mühüm sərvətlərdəndir. İçərişəhər, Şirvanşahlar Sarayı, Qız qalası, Şəki Xan Sarayı, Qobustan qayaüstü təsvirləri və digər tarixi abidələr Azərbaycanın müxtəlif dövrlərdəki memarlıq və incəsənət ənənələri haqqında təsəvvür yaradır.

Bu abidələrin qorunması ilə yanaşı, onların elmi əsaslarla tədqiqi, bərpası və turistlərə düzgün təqdim edilməsi də vacibdir. Tarixi abidələr yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də ölkənin mədəni potensialını nümayiş etdirən mühüm vasitələrdir.

Azərbaycanda mədəni irsin qorunması və inkişafı hüquqi müstəvidə də təsbit olunub. “Mədəniyyət haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda milli mədəni irsin müəyyən edilməsi, sistemləşdirilməsi, qorunması, inkişafı və təşviqi dövlət mədəniyyət siyasətinin əsas istiqamətləri sırasında göstərilir.

Qanunun 36-cı maddəsinə əsasən, qeyri-maddi mədəni irs nümunələri dövlət tərəfindən qorunur. Bu anlayışa adət və ənənələr, bayram və mərasimlər, folklor, musiqi, rəqs, şifahi yaradıcılıq və ənənəvi sənətkarlıq daxildir. 37-ci maddədə isə milli kulinariya nümunələrinin sistemləşdirilməsi, qorunması və təbliği nəzərdə tutulur. Bu istiqamətdə muzeylərin, kitabxanaların, elmi-tədqiqat institutlarının, mədəniyyət mərkəzlərinin və təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, tarixi abidələrin mühafizəsi, arxiv sənədlərinin qorunması, qədim əlyazmaların rəqəmsallaşdırılması və milli sənət nümunələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsi davamlı diqqət tələb edir.

Mədəniyyət Nazirliyinin 2025-ci il üzrə qeyri-hökumət təşkilatları üçün elan etdiyi qrant müsabiqələrində də mədəni irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi, Azərbaycan mədəniyyətinin rəqəmsal vasitələrlə təbliği, tarixi abidələrin elektron məlumat bazalarının yaradılması və milli-mədəni dəyərlərin beynəlxalq səviyyədə təşviqi kimi istiqamətlər yer alıb. Bu isə göstərir ki, milli irsin qorunması artıq yalnız ənənəvi mədəniyyət tədbirləri ilə məhdudlaşmır. Müasir texnologiyalar və rəqəmsal kommunikasiya vasitələri də bu prosesin mühüm hissəsinə çevrilir.

Müasir dövrdə milli-mənəvi dəyərlərin təbliğində ən mühüm vasitələrdən biri də rəqəmsal informasiya mühitidir. Xüsusilə gənc nəslin informasiya istehlakının böyük hissəsinin sosial şəbəkələr üzərindən həyata keçirildiyi nəzərə alınarsa, bu platformaların imkanlarından düzgün istifadə edilməsi vacibdir.

Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətləri, qədim dövlətçilik ənənələri, milli musiqisi, folkloru, mətbəxi və memarlıq nümunələri haqqında keyfiyyətli videoçarxların, sənədli filmlərin, podkastların və maarifləndirici materialların hazırlanması milli irsin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına kömək edə bilər.

Xüsusilə xarici dillərdə hazırlanmış məzmunların beynəlxalq platformalarda yayılması Azərbaycanın tarixi və mədəniyyətinin xarici auditoriyaya təqdim edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki milli irsin dünyada tanıdılması üçün onun yalnız ölkə daxilində öyrənilməsi kifayət etmir. Bu dəyərlər beynəlxalq informasiya məkanında da layiqli şəkildə təmsil olunmalıdır.

Burada media qurumlarının da üzərinə mühüm vəzifə düşür. Jurnalist araşdırmaları, tarixi sənədlərə əsaslanan məqalələr, alim və mütəxəssislərlə müsahibələr, eləcə də maarifləndirici layihələr cəmiyyətin tarixi biliklərinin artırılmasına xidmət edə bilər.
Digər tərəfdən, milli irsin təbliğində elmi dəqiqlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi hadisələrin təhrif edilmədən təqdim olunması, elmi mənbələrə istinad edilməsi və milli-mədəni nümunələrin mənşəyinin düzgün izahı bu sahədə aparılan işlərin keyfiyyətini müəyyən edən əsas meyarlardandır.

Bəsti Rəfizadə
Sfera.az
Mövzu : Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və
mədəniyyətinin təbliği
Qeyd: Yazı Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixi, milli adət-ənənələri, elm və mədəniyyətinin təbliği: Milli kimliyin qorunması niyə vacibdir?
PAYLAŞ

OXŞAR XƏBƏRLƏR