Bir görüş, bir əsrlik nəticə: Vaşinqtondan başlayan yeni yol
2025-ci il avqustun 7-8-də Prezident İlham Əliyevin Amerika Birləşmiş Ştatlarına işgüzar səfəri Azərbaycan diplomatiyasının son illərdə əldə etdiyi ən mühüm nəticələrdən biri kimi yadda qaldı.
Vaşinqtonda keçirilən görüşlər və imzalanan sənədlər yalnız həmin günün siyasi gündəmini müəyyənləşdirmədi. Əksinə, Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin gələcək istiqamətlərini, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin çərçivəsini və Cənubi Qafqazın iqtisadi perspektivlərini müəyyən edə biləcək yeni imkanlar yaratdı.
Bu səfərin əhəmiyyətini bir neçə sənəd və görüşün nəticəsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Vaşinqtonda Azərbaycanın qarşısında yeni siyasi və iqtisadi imkanlar pəncərəsi açılıb. Bu imkanların nə dərəcədə səmərəli istifadə olunacağı isə növbəti mərhələdə görüləcək işlərdən asılı olacaq.
Bir səfər, bir neçə strateji istiqamət
Vaşinqton görüşlərinin nəticələrinə diqqət yetirdikdə üç əsas xətt xüsusilə seçilir. Birinci istiqamət Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldilməsi perspektividir. İkinci istiqamət Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin institusional və siyasi əsaslarının möhkəmləndirilməsidir. Üçüncü istiqamət isə Cənubi Qafqazın nəqliyyat, enerji və iqtisadi xəritəsinin dəyişə biləcək yeni bağlantı imkanlarının yaranmasıdır.
Azərbaycan və ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması məqsədilə Strateji İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması məhz birinci istiqamətin praktiki göstəricisidir. Bu, münasibətlərin yalnız ayrı-ayrı məsələlər üzrə əməkdaşlıqdan daha sistemli və uzunmüddətli çərçivəyə keçirilməsi üçün mexanizm yaradır. Bu mexanizm gələcəkdə enerji, nəqliyyat, investisiya, yüksək texnologiyalar, təhlükəsizlik və digər sahələr üzrə əməkdaşlığın genişlənməsinə zəmin yarada bilər.
907-ci düzəlişin dayandırılması: siyasi və praktiki əhəmiyyət
Vaşinqton səfərinin Azərbaycanın maraqları baxımından mühüm nəticələrindən biri də “Azadlığa Dəstək Aktı”na 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması oldu. Bu addımın əhəmiyyəti təkcə hüquqi və ya texniki məsələ deyil. 907-ci düzəliş uzun illər Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində siyasi həssaslıq yaradan məsələlərdən biri olub. Onun tətbiqinin dayandırılması Vaşinqtonla Bakı arasında yeni siyasi atmosferin formalaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.
Daha önəmlisi isə bundan sonra münasibətlərin hansı istiqamətdə inkişaf etdiriləcəyidir...
Əgər siyasi dialoq konkret iqtisadi layihələrlə tamamlanarsa, ABŞ şirkətlərinin Azərbaycanda fəaliyyətinin genişlənməsi, yeni investisiya imkanlarının yaranması və ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin artırılması üçün daha əlverişli mühit formalaşa bilər. Başqa sözlə, Vaşinqtonda siyasi səviyyədə açılan qapı Bakıda iqtisadi layihələrə çevrilməlidir.
Azərbaycanın enerji xəritəsində yeni imkanlar
Azərbaycanın ABŞ üçün əhəmiyyətini yalnız Cənubi Qafqazdakı siyasi mövqeyi ilə izah etmək olmaz. Ölkəmiz enerji təhlükəsizliyi və enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi baxımından da mühüm tərəfdaşdır. Azərbaycanın enerji infrastrukturu Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət qazanıb. Bu baxımdan ABŞ-Azərbaycan əməkdaşlığının enerji sahəsində dərinləşməsi yalnız ikitərəfli münasibətlərə deyil, daha geniş Avrasiya enerji təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər. Gələcək mərhələdə əməkdaşlıq ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, elektrik enerjisi, bərpaolunan enerji, enerji infrastrukturu və yeni texnologiyalar istiqamətində də genişlənə bilər. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində yaşıl enerji potensialının inkişaf etdirilməsi də bu baxımdan xüsusi perspektiv yaradır. ABŞ kapitalı, texnologiyası və şirkətlərinin bu layihələrdə iştirakı Azərbaycan üçün həm investisiya, həm də texnologiya transferi baxımından əhəmiyyətli nəticələr verə bilər.
TRIPP: Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsi dəyişə bilər
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda imzalanmış Birgə Bəyannamənin ən mühüm müddəalarından biri Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə maneəsiz bağlantının təmin edilməsi ilə bağlı oldu. Sənəddə bu məqsədlə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” – TRIPP-in reallaşdırılması istiqamətində əməkdaşlıq nəzərdə tutulurdu. Bununla yanaşı, Ermənistanın ABŞ və qarşılıqlı müəyyən edilmiş üçüncü tərəflərlə əməkdaşlıq edəcəyi ifadə olunurdu. Sonrakı bir il ərzində isə bu siyasi razılaşma daha konkret hüquqi mexanizmə çevrildi. 2026-cı il mayın 26-da ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan TRIPP üzrə ABŞ-Ermənistan Strateji Əməkdaşlıq Çərçivə Sazişini ilkin olaraq parafladılar. Saziş daha sonra ABŞ tərəfindən iyunun 1-də Vaşinqtonda, Ermənistan tərəfindən isə iyunun 4-də İrəvanda imzalandı. Beləliklə, 2025-ci ildə Vaşinqtonda ortaya qoyulan siyasi yanaşma 2026-cı ildə konkret hüquqi-institusional çərçivə əldə etdi.
Bu inkişaf Azərbaycan üçün bir neçə istiqamətdə mühüm perspektiv yaradır.
İlk növbədə, TRIPP-in reallaşması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında daha qısa və etibarlı quru bağlantısının formalaşmasına imkan verə bilər. Bu isə Azərbaycanın Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələrinin daha da möhkəmlənməsi, Şərq-Qərb marşrutlarının genişləndirilməsi və ölkəmizin tranzit imkanlarının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. İkinci mühüm məsələ Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki mövqeyidir. Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan vasitəsilə Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən marşrutların inkişafı fonunda TRIPP əlavə bağlantı imkanları yarada bilər. Beləliklə, Azərbaycan yalnız enerji deyil, həm də nəqliyyat və logistika baxımından Şərqlə Qərb arasında mühüm qovşaqlardan birinə çevrilmək imkanını daha da gücləndirə bilər. Üçüncü istiqamət isə iqtisadi xarakter daşıyır. Yeni nəqliyyat bağlantısının yaradılması təkcə yük və sərnişin daşımalarının artması demək deyil. Marşrut boyunca logistika mərkəzlərinin, anbar və terminal infrastrukturunun, rəqəmsal nəqliyyat sistemlərinin, xidmət sektorunun və yeni investisiya layihələrinin inkişafı üçün imkan yarana bilər.
Məsələ daha genişdir...
Belə bir bağlantı Azərbaycanı Türkiyə və Avropa istiqamətində daha bir nəqliyyat xətti ilə birləşdirə, Şərq-Qərb marşrutlarının imkanlarını genişləndirə və Azərbaycanın regional logistika mərkəzi kimi mövqeyini daha da gücləndirə bilər. Eyni zamanda bu marşrutun reallaşması Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yükdaşımaların artmasına, Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin yüksəlməsinə və Azərbaycanın tranzit potensialının genişlənməsinə şərait yarada bilər. Beləliklə, Vaşinqtonda müzakirə olunan sülh gündəliyi gələcəkdə iqtisadi və nəqliyyat gündəliyinə çevrilə bilər.
Sülh artıq yalnız siyasi məsələ deyil
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması istiqamətində Vaşinqtonda atılan addımların ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri sülh məsələsinin iqtisadi inkişafla əlaqələndirilməsidir. 8 avqust 2025-ci il tarixli Birgə Bəyannamədə sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması, ATƏT-in Minsk Prosesi və onunla əlaqəli strukturlarının bağlanmasına dair birgə müraciət və kommunikasiyaların açılması məsələləri öz əksini tapıb.
Bu, region üçün yeni siyasi fəlsəfə formalaşdırır.
Əgər əvvəlki dövrdə əsas məqsəd münaqişənin həlli idisə, bundan sonrakı mərhələdə əsas sual belə olacaq: sülhdən sonra region nə qazanacaq? ABŞ şirkətləri üçün Azərbaycan niyə maraqlı ola bilər?
Vaşinqtonda imzalanan sənədlərdən sonra Azərbaycan-ABŞ iqtisadi münasibətlərinin qarşısında yeni perspektivlər açılır. ABŞ şirkətləri üçün Azərbaycanın üstünlükləri kifayət qədər genişdir: ölkənin coğrafi mövqeyi, enerji resursları, nəqliyyat imkanları, regional bazarlara çıxışı və siyasi sabitliyi Azərbaycanı investisiya baxımından maraqlı tərəfdaşa çevirə bilər. Xüsusilə logistika, enerji, rəqəmsal texnologiyalar, infrastruktur, kənd təsərrüfatı, maliyyə, müdafiə sənayesi və yüksək texnologiyalar kimi sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi mümkündür.
ABŞ administrasiyasının özü də Vaşinqton görüşlərindən sonra iki ölkə arasında iqtisadi razılaşmaların ticarət, tranzit, enerji, infrastruktur və texnologiya sahələrində yeni imkanlar yaratdığını açıqlayıb. Bu məqam xüsusilə vacibdir. Çünki siyasi münasibətlərin davamlılığı üçün onları iqtisadi maraqlarla dəstəkləmək lazımdır.
Azərbaycanın geosiyasi çəkisi artır
Vaşinqton səfərinin başqa bir nəticəsi Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə geosiyasi əhəmiyyətinin daha aydın görünməsidir. Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiya ölkəyə eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə rol oynamaq imkanı verir. Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında enerji və nəqliyyat bağlantılarının bir hissəsidir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrini genişləndirir. Avropa İttifaqı ilə enerji və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlıq edir. Eyni zamanda ABŞ-lə strateji tərəfdaşlıq perspektivini gücləndirir. Bu çoxvektorlu siyasət Azərbaycanın xarici siyasət manevr imkanlarını artırır.
Vaşinqton görüşünün əhəmiyyətli tərəfi də budur: Azərbaycan artıq regionda baş verən proseslərə kənardan təsir göstərilən ölkə kimi deyil, regional gündəliyin formalaşmasında iştirak edən aktor kimi çıxış edir.
Növbəti mərhələnin əsas vəzifəsi
Əldə olunmuş uğurlar Prezident İlham Əliyevin praqmatik, məqsədyönlü və Azərbaycanın milli maraqlarına əsaslanan siyasətinin məntiqi nəticəsidir. Dövlət başçısı bütün məsələlərdə Azərbaycanın maraqlarını daim öndə tutmuş, ardıcıl və prinsipial siyasət yürütmüş, mürəkkəb geosiyasi şəraitdə belə ölkənin milli mövqeyindən geri addım atmamışdır. Vaşinqtonda əldə olunan nəticələr də məhz bu siyasi kursun davamlılığını və effektivliyini nümayiş etdirir. Azərbaycan uzun illər ərzində formalaşdırdığı siyasi, iqtisadi və diplomatik imkanları konkret nəticələrə çevirməklə həm ABŞ-lə münasibətlərində yeni mərhələnin əsasını qoydu, həm də Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşmasında aparıcı mövqeyini möhkəmləndirdi.
Məsələ imzalanmış sənədlər deyil...
Bu prosesdə əsas məsələ yalnız ayrı-ayrı sənədlərin imzalanması deyil. Daha mühüm olan Azərbaycanın öz milli maraqları ətrafında formalaşdırdığı siyasi xətti beynəlxalq müstəvidə qəbul etdirə bilməsidir. 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmaların 2026-cı ildə yeni mexanizmlərlə inkişaf etdirilməsi göstərir ki, söhbət bir günlük diplomatik uğurdan deyil, mərhələli şəkildə formalaşan uzunmüddətli strategiyadan gedir. Bu strategiyanın qarşıdakı mərhələdə əsas hədəfi əldə edilmiş siyasi imkanları real iqtisadi nəticələrə çevirməkdir. Azərbaycan–ABŞ strateji tərəfdaşlığının dərinləşdirilməsi, yeni investisiyaların cəlb olunması, enerji və nəqliyyat layihələrinin genişləndirilməsi, TRIPP kimi regional bağlantıların reallaşdırılması və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin davamlı sülh müstəvisinə keçirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bütün bunlar Azərbaycanın qarşısında yeni perspektivlər açır. Əgər əvvəlki mərhələdə əsas məqsəd milli maraqların və ərazi bütövlüyünün təmin olunması idisə, yeni mərhələnin başlıca vəzifəsi əldə edilmiş imkanları davamlı sülhə, iqtisadi inkişafa və regional əməkdaşlığa çevirməkdir.
Bu mənada Vaşinqton Azərbaycanın diplomatik yolunda son dayanacaq deyil, yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bu mərhələnin əsas istiqamətləri isə aydındır: milli maraqların qorunması, strateji tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi, davamlı sülhün təmin olunması və Azərbaycanın regional iqtisadi gücünün daha da artırılması.
Əzizə Zeynal
Sfera.az
