ABŞ-ın yeni siyasəti: Xəzər dənizinin hər iki sahilində...
Bu bölgədəki xarici siyasətimizin problemi onun keçmişdə qalmağıdır. Daha dəqiq desək, Vaşinqtonun dünyanı ikili formatda gördüyü Soyuq Müharibə keçmişində qalıb: "Ya bizimləsən, ya da bizə qarşısan” məntiqi ilə yanaşırdı. Ölkələr seçimlərini bizim xeyrimizə verdikdə, əksər hallarda biz onların daha çox daxili problemlərinə "onsuz da bizim tərəfimizdədir deyə" sadəcə məhəl qoymurduq.
Soyuq Müharibənin sonunda xarici siyasətimizi bir qədər öz axarına buraxdıq və bu yanaşma şübhəsiz ki, Xəzər regionunda əks olunub. Soyuq Müharibədən sonrakı dövründə siyasətimiz "yanımızda olmaq” dan daha çox "bizim kimi ol” ifadəsinə meyl etdi.
1989-cu ildə Dəmir Pərdə zəifləməyə başladıqda və sonra 1991-ci ilin sonunda dağılanda və qırıntılara döndükdə, ABŞ siyasətçilərinin demək olar ki, başları gicəlləndi və Alan Qrinspan tərəfindən irəli sürülən "irrasional coşğunluq” nümayiş etməyə başladılar. Bu ifadəni Alan Qrinspan meydana gətirdi. Köhnə dövrün həlledici sonunu və yeni bir dövrün başlanğıcını qeyd etmək üçün Frensis Fukuyama "Tarixin Sonu” adlı bir kitab yazdı. Yeni müstəqil olan ölkələrin "sərbəst nəfəs almağa can atdığına” təbii olaraq və sürətlə azad iqtisadiyyata əsaslı demokratik ölkələrə çevriləcəyinə əmin idik – onlar eyni bizim kimi olacaqlar düşünürdük.
Ancaq bu baş vermədi
Və səbəbi ona görədir ki, bu yeni dövlətlərin hər birinin Qərbə aid olmayan öz fərqli tarixləri var idi. Daha da əhəmiyyətlisi, bu ölkələrdəki liderlərin ilk nəsli və onları dəstəkləyən bürokratlar qrupu Sovet İttifaqında yetkin yaşa çatmış və istisnalar istisna olmaqla, qətiliklə homo soveticus aparatçıları idi. Biz bu yeni ölkələrin hər biri ilə tam hüquqlu əlaqələr qurduq, lakin bu yeni ikitərəfli münasibətlər, bizim düşündüyümüz kimi olmadığı üçün gizli bir narazılıqla, bəzən də qıcıqlanma ilə müşayiət olundu.
Bu məyusluq Vaşinqtonda həm Respublikaçılar, həm də Demokratik prezident administrasiyaları, xüsusilə prezidentlər Corc V Buş və Barak Obama dövründə daha sərt siyasətlər ilə nəticələndi. İnsan haqları qeyri-hökumət təşkilatlarının güclü təsiri altında ABŞ-ın Xəzər bölgəsindəki xarici siyasəti barmaq silkələməklə, yarğılamaqla və utandırmaqla, və bəzən ən pis vaxtlarımızda turşumuş sifətlə davranmaqla nəticələndi, bu da əlbəttə ki dost qazanmağın və insanlara təsir etməyin heç də yaxşı yolu deyil.
Bununla birlikdə qeyd etmək maraqlıdır ki, o narazılıq hissi, ümumi xarici siyasətimizin əsası olmasına rəğmən, bizim Müdafiə və Ticarət Departamentlərimizin öz hədəflərinə çatmaq üçün, yəni vətəni silahlı terrorçulardan qorumaq və Amerika şirkətlərinin yeni bazarlara genişlənməsinə kömək etmək baxımından daha praqmatik olmağa meylli idilər. Reallıq heç vaxt sadəcə ağ-qaradan ibarət olmur.
Son 30 ildə tarixi bir dəyişikliyin şahidi oluruq, odur ki, Çin dünya səhnəsində irəliləyən oyunçu kimi meydana çıxıb və təxminən səkkiz ildir ki, birbaşa Orta Asiya və Cənubi Qafqazdan keçən və Avropanı hədəfləyən qlobal Bir Kəmər Bir Yol təşəbbüsünü həyata keçirir.
Moskvada ilk prezidentlik müddətinin ilk günlərindən etibarən Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Sovet İttifaqının keçmiş respublikalarını Rusiyanın "xüsusi təsir dairəsi” elan etdi. Qafqaz bölgəsi ölkələri bu iki dünya gücünün öz sərhədlərinə yaxın olduğunu çox gözəl anlayırlar. Bu gənc dövlətlərin hər biri, özünəməxsus şəkildə, Qazaxıstanın əvvəlcə "çoxvektorlu” olaraq təyin etdiyi xarici siyasəti tətbiq edir, yəni Çin, Rusiya və Qərblə münasibətlərini tarazlaşdırmağa çalışırlar. Bəli, ağlabatan dərəcədə "yanımızdadırlar”, ancaq eyni zamanda yanında olan güclü qonşularına da ehtiyatla nəzər salmaları məcburiyyətindədirlər. Şəxsi maraqlar balansını qorumağa çalışırlar.
ABŞ milli təhlükəsizlik strategiyası uzun müddətdir ki, bölgədə Rusiya və Çinə alternativ olaraq qalmağını irəli sürürdü, lakin "ya mənimləsən, ya mənə qarşısan” mövzusu çoxdan keçmişdə qaldı. Bayden rəhbərliyinin yeni ortaya çıxan xarici siyasəti, Pekinə və Moskvaya qarşı daha məhsuldar və ya heç olmasa dağıdıcı olmayan bir münasibət qurmağın yollarını tapmaq üçün çalışarkən də möhkəm dayanmaqdır. ABŞ-ın və NATO-nun hərbi qüvvələrini Əfqanıstandan iyirmi ildən sonra çıxarmağa qərarlı olduqlarını nəzərə alsaq, Böyük Xəzər bölgəsində nüfuzumuzu artırmaq daha məqsədəuyğun olardı.
ABŞ-ın belə bir genişləndirilmiş xarici siyasətinin kökündə dayana bilən, Xəzər dənizinin hər iki sahilində yerləşən iki ölkə xüsusilə uyğundur: Azərbaycan və Qazaxıstan.
AZƏRBAYCAN
19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində, əsasən inkişaf etməkdə olan neft bazarına Rotşild və Nobel ailələrinin sərmayələri və bir çox möhtəşəm ölkələr sayəsində Azərbaycanın paytaxtı Bakı "Cənubi Qafqazın Parisi” kimi meydana çıxmışdı, o dövrün binaları və malikanələri hələ də qalır. Ancaq şəfəq saçan bu parlaqlıq anı Sovet imperiyasının gəlməsi ilə kəskin bir şəkildə dayandı. Yalnız 20-ci əsrin sonlarında Azərbaycan, dünya səhnəsinə daha əvvəllər olduğu kimi deyil, daha çox tanınan bir dövlət kimi çıxdı.
Müstəqil olaraq Azərbaycan rəhbərliyi Qərb qaz və neft şirkətlərini Xəzər dənizindəki hissəsindəki dünya səviyyəli karbohidrogen yataqlarını araşdırmağa və istismara dəvət etdi. 1990-cı illərin sonlarında ABŞ, ilk dəfə Rusiyanın infrastrukturundan yan keçərək və Azərbaycanın müstəqilliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıraraq ilk nefti, daha sonra təbii qazı birbaşa Avropaya çatdırmaq üçün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin inşası üçün beynəlxalq cəhdlərə rəhbərlik etdi. Bu davamlı beynəlxalq gəlir mənbəyi ilə Azərbaycan getdikcə beynəlmiləlləşən, orta gəlirli bir ölkəyə çevrildi.
Bundan əlavə, çox da məlum olmasa belə, Azərbaycan ərazisindən tranzit olaraq istifadə etməsinə icazə verərək ABŞ və NATO-nun davamlı tərəfdaşı oldu. Bu, xüsusən birbaşa Şimali Avropadan Rusiya və Orta Asiyadan keçərək Əfqanıstana aparan Şimal Paylanma Şəbəkəsini Moskva tərəfindən dayandırılandan sonra daha əhəmiyyətli oldu. Azərbaycandan keçən yeni marşrut isə bu tədarükün Əfqanıstandakı müharibə üçün lazım olan təyyarə yanacağının əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə edirdi.
Bu yaxın praqmatik münasibətlər tarixinə baxmayaraq, Bakı qismən də erməni diasporasının güclü təsiri səbəbindən Vaşinqton ilə asan yola çıxmadı. Ermənistanın Azərbaycanın suveren ərazilərinin əhəmiyyətli bir hissəsini - Dağlıq Qarabağı və ətrafdakı yeddi ərazini işğal etməsi, 2020-ci ilin sonlarında Bakı öz ərazisindəki aslan payını geri almasından və Moskvanın qətiyyətlə müdaxilə etməsindən sonra bu vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Münaqişənin sonunda Rusiya qoşunlarının Ermənistanın son üç onillikdə işğal etdiyi ərazilərdə "sülh keşikçiləri” qismində yerləşməsinə gətirib çıxardı.
Bakı bunu başı uca şəkildə qəbul etdi və eyni zamanda Vaşinqtonla daha güclü bir münasibət qurmaq istədiyini hər cür diplomatik yolla bildirdi. Bu geosiyasi zəlzələdən əvvəl də Azərbaycan hökuməti Sovet dövründən qalan köhnə keşik rəhbərliyini xarici dünyaya açıq, beynəlmiləlləşmiş gənc oğlan və qızlarla yeni nəsil ilə əvəz etmək üçün ciddi çalışırdı. Qapı açıqdır, əgər içəri girmək seçimini etmək istərsək.
QAZAXISTAN
Xəzər dənizinin şərq tərəfində Qazaxıstan müstəqillik əldə etdikdən dərhal sonra ilk prezidenti Nur-Sultan Nazarbayevin verdiyi əsas qərarlar sayəsində Orta Asiyanın lider ölkəsi olaraq ortaya çıxdı. Bunlardan üçü xüsusilə vacib idi. Nazarbayev hökuməti Sovet İttifaqı modelindən qəti şəkildə ayrılaraq fundamental iqtisadi və bank islahatlarını həyata keçirdi, beləliklə Qazaxıstanın iqtisadiyyatı və maliyyə qurumları indi Mərkəzi Avropanın iqtisadiyyatları ilə üst sıralarda qərarlaşdı və Azərbaycan kimi İqtisadi Azadlıq İndeksində yaxşı nəticə göstərir.
Bundan əlavə, müstəqillik qazanarkən Nazarbayev, Qazaxıstanın Sovet-Dövr nüvə arsenalından imtina edəcəyinə və beynəlxalq yayılmamaq hərəkatında lider olacağına söz verdi, qismən ona görə ki, ətraf bölgə və Qazaxıstanın şimal-qərbindəki Semipalatinsk şəhərin sakinləri Sovetin yerüstü nüvə sınaqları nəticəsində viran qalıblar. ABŞ ilə sıx şəkildə işləyən Qazaxıstan, nüvə yayılmaması vədinə əməl etdi və Sovet dövründən miras qoyduğu plutonium və yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranın terrorçuların əlinə keçməsinin qarşısını aldı.
Bəlkə də ən əhəmiyyətlisi, Qazaxıstan qazı və nefti sayəsində varlı bir millət olmağından daha öncə, Nazarbayev, Qazaxıstanın müstəqil bir millət olaraq uğur qazanacağı təqdirdə sovet keçmişini qətiyyətlə yox edən, dünya səhnəsində fərqli şəkildə düşünən və addım atan yeni bir nəslə ehtiyac duyduğunu söylədi.
Bu məqsədlə Bolaşak Proqramını təsis etdi (bolaşak qazax dilində gələcək deməkdir), bu proqramda Qazaxıstan çox sayda gəncini xaricə, xüsusən də ABŞ və Avropaya, habelə Sinqapura ali təhsili almaq üçün və, bəziləri üçün, hətta daha yüksək elmi dərəcələr almaq üçün göndərdi. Bu gün Bolaşak Proqramının 10.000-dən çox məzunu var. Qazaxıstanı ziyarət edənlər demək olar ki, hər hansı bir dövlət və özəl sektor ofislərində xarici dilləri – daha çox ingilis dilini bilən və hərtərəfli beynəlxalq perspektivə sahib olan nüfuzlu insanları görə bilərlər.
ABŞ XARİCİ SİYASƏTİ ÜÇÜN FÜRSƏT
Yaxın keçmişdə, ABŞ-ın Xəzər bölgəsinə marağını itirdiyi barədə düşüncələr ortaya çıxdı. Əslində bu doğru deyil. Səkkiz ölkənin hər birində siyasi və iqtisadi əlaqələrə diqqət yetirmək, hərbi və inkişaf yardımları göstərmək, təhsil və iş mübadilələri təşkil etmək və humanitar dəstək təklif etmək üçün tam hüquqlu səfirliklərimiz var. Ancaq bütövlükdə diplomatik münasibətləri çox da inkişaf etdirmədik, bunun fonunda isə Pekin və Moskva bölgədə nüfuz uğrunda mübarizə aparıblar, Tehran isə Pekinə yaxınlaşdığı dönəmdə, bu hadisələr öz növbəsində şübhəsiz ki, Xəzər bölgəsində əks səda yaradacaqdır.
Diplomatiyamızı doğru anlamalıyıq. Köhnə Soyuq Müharibə çoxdan bitdi. Artıq tərəfdaşlarımızın bizim kimi olmasını tələb edə bilmərik. Şübhəsiz ki, insan hüquqları və korrupsiyaya qarşı mübarizəni təşviq edə bilərik və etməliyik. Lakin bu mübarizənin ən yaxşı yolu, və keçmiş təcrübəmizə rəğmən həmişə ən yaxşı yolu başqa idi. Adətən səssizcə, bağlı diplomatik qapıların arxasında bunu edərdik, açıq şəkildə kimisə qınamaq və biabır etmək isə həll yolu deyil. Beynəlxalq münasibətlərin bu vacib sahəsində - hörmətli və etibarlı tərəfdaşlıq quraraq uğur qazanılır.
Bayraqlarımızı Xəzər bölgəsində daha yüksəklərə qaldırmalıyıq. Şübhəsiz ki, ABŞ-ın hər bir səfirliyində təhsil və mədəni əlaqələr və mübadilə, habelə media və məlumatlara yönəlmiş aktiv ictimai diplomatiya bölmələrimiz var. Bununla birlikdə, gündəlik Twitter, Facebook və Instagram paylaşımları, nə qədər ağıllı olsa da, insanlar arasındakı qarşılıqlı əlaqənin və yüksək səviyyəli tanıtımın fundamental əhəmiyyətini əvəz edə bilməz.
Bəlkə bayrağımızı daha yüksəklərə qaldırmağın ən yaxşı yolu bu regionda qətiyətli olduğumuzu açıq şəkildə bildirən yüksək səviyyəli səfərlərdir. Heç bir ABŞ prezidenti Xəzər bölgəsindəki heç bir ölkəyə səfər etməmişdir. Bölgədəki genişlənmiş maraqlarımızın ən açıq siqnalı əvvəlcə üçtərəfli zirvə olacaq: Vaşinqton, Bakı, Nur-Sultan. Ancaq belə birdəfəlik tədbir sadəcə olaraq bir siyahıda işarə qoymaq və yox olmaq olardı.
ABŞ Dövlət departamentinin katibinin Bakıya və Nur-Sultana müntəzəm səfərləri də bölgədəki daha çox görünən xarici siyasətimizi möhkəmləndirmək üçün vacibdir və yaxşı qarşılanır. Bu səfərlər ən azı Dövlət, Müdafiə, Enerji və Ticarət üzrə katiblərimizi əhatə etməlidir. Qəribədir ki, ziyarətçinin hədiyyələrlə gəlməsi düşüncəsi Amerika diplomatiyasında çoxdan həkk olunub. Əslində isə ən yaxşı hədiyyə yüksək səviyyəli ABŞ məmurunun bölgədə gözə çarpan iştirakıdır. Bu, Moskvaya və Pekinə, eyni zamanda Tehrana ən yaxşı və aydın bir siqnal göndərir.
Bayden rəhbərliyi bir çox cəhətdən yeni düşünən ABŞ hökuməti olaraq meydana çıxır. Xəzər bölgəsi bu Amerikalı "yeni düşüncənin” təsdiqini yaxından izləyir və gözləyir. Vaşinqtonun başlayacağı yer Xəzərin hər iki tərəfindədir - Azərbaycanda və Qazaxıstanda. Bu addımla bölgə liderləri və insanları aydın şəkildə anlayacaq ki, ABŞ keçmiş Sovet İttifaqının cənub kənarındakı suveren və müstəqil dövlətləri anlayır və bu region yalnız Moskva, Pekin və Tehranın oyun meydançası deyildir. Bölgədəki dövlətlər dünyada sülhün bərqərar olması üçün strateji cəhətdən vacibdirlər.
(Azpress.az)
