Dolların taxtı sarsılır? - 80 illik HAKİMİYYƏT
Bəzi iqtisadi göstəricilərə əsasən, Çin artıq ABŞ-lə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına sahib olmaq uğrunda rəqabət aparır və bəzi hesablamalarda onu geridə qoyur.
Lakin bütün bunlara baxmayaraq, ABŞ dolları hələ də qlobal maliyyə sisteminin əsas dayaqlarından biri olaraq qalır. Dünya ticarətində və beynəlxalq hesablaşmalarda dolların üstün mövqeyi davam edir.
Bəs bu vəziyyət nə qədər davam edə bilər?
Tarix göstərir ki, dünya iqtisadiyyatında adətən bir valyuta beynəlxalq ticarətin əsas vasitəsinə çevrilib. İkinci Dünya müharibəsindən sonra bu rolu ABŞ dolları öz üzərinə götürüb.
Dollar necə qlobal valyutaya çevrilib?
Dolların beynəlxalq nüfuzu XX əsrin əvvəllərindən etibarən artmağa başlayıb. 1913-cü ildə ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin yaradılması, ölkə iqtisadiyyatının sürətli böyüməsi və Birinci Dünya müharibəsindən sonra Böyük Britaniyanın zəifləməsi dolların mövqeyini gücləndirən əsas amillərdən olub.
1944-cü ildə ABŞ-nin Bretton-Vuds şəhərində keçirilən konfransda müharibədən sonrakı dünya maliyyə sistemi formalaşdırıldı. Həmin razılaşmaya əsasən, dollar qızıla bağlandı, digər ölkələrin valyutaları isə dollar üzərindən müəyyən edildi. Bu qərar ABŞ valyutasının beynəlxalq rolunu daha da artırdı.
Bu gün dünya valyuta bazarındakı əməliyyatların böyük hissəsi dollarla həyata keçirilir. Mərkəzi bankların saxladığı beynəlxalq ehtiyatların əsas hissəsini də dollar təşkil edir. Qlobal ticarətdə aparılan hesablaşmaların əhəmiyyətli hissəsi ABŞ valyutası ilə həyata keçirilir.
Dolların ABŞ-yə verdiyi üstünlük
İqtisadçılar dolların bu xüsusi mövqeyini uzun illərdir “xüsusi imtiyaz” kimi qiymətləndirirlər. Çünki dünyada dollara olan yüksək tələbat ABŞ hökumətinə və şirkətlərinə daha sərfəli şərtlərlə borclanmaq imkanı yaradır.
Güclü dollar amerikalılar üçün xarici məhsulların alınmasını və xaricə səyahəti ucuzlaşdırır. Lakin digər tərəfdən, ABŞ məhsullarının xarici bazarlarda daha bahalı görünməsinə səbəb olaraq ixrac imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Dolların dominantlığı bəzi ölkələrdə narazılıq da yaradır. Xüsusilə Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı müharibəsindən sonra beynəlxalq maliyyə sistemində tətbiq edilən məhdudiyyətlər bir sıra dövlətləri dollar asılılığını azaltmaq yolları barədə düşünməyə vadar edib.
Dolların alternativi varmı?
Tarix göstərir ki, heç bir valyutanın qlobal liderliyi əbədi deyil. Lakin əvvəlki dövrlərdə də əsas beynəlxalq valyutalar ölkələri iqtisadi liderliyini itirdikdən sonra belə uzun müddət öz mövqelərini qoruyub. Hazırda dolların yerini tam şəkildə tuta biləcək real alternativ görünmür.
Avro beynəlxalq istifadəsinə görə ikinci sırada olsa da, dollarla müqayisədə xeyli geridə qalır. Bunun səbəblərindən biri Avropa maliyyə sisteminin ayrı-ayrı ölkələr arasında bölünməsidir.
Çin yuanı isə qlobal valyuta olmaq yolunda bir sıra maneələrlə üzləşir. Pekinin kapital axınlarına nəzarəti, maliyyə sistemində dövlət rolunun yüksək olması və mərkəzi bankın müstəqilliyi ilə bağlı suallar investorların etimadına təsir edir.
Kriptovalyutalar da hələlik beynəlxalq ticarətdə əsas ödəniş vasitəsinə çevrilə bilməyib. Onlardan gündəlik mal və xidmət alışlarında istifadə məhdud olaraq qalır.
Dolların gələcəyi
Ekspertlərin fikrincə, dünya valyuta sistemində dəyişikliklər baş versə də, bu proses uzun zaman tələb edir. Bir valyutanın qlobal lider olması üçün yalnız böyük iqtisadiyyat kifayət etmir. Güclü maliyyə bazarı, siyasi sabitlik, hüquqi sistemə inam və investorların etibarı da əsas şərtlərdir.
Çin iqtisadi baxımdan ABŞ üçün ciddi rəqib olsa da, yuanın dolları əvəz etməsi üçün ölkənin maliyyə sistemində daha çox açıqlıq yaratması və beynəlxalq investorların inamını artırması lazımdır.
ABŞ-nin artan dövlət borcu, siyasi proseslər və bəzi ölkələrin alternativ maliyyə mexanizmləri yaratmaq cəhdləri isə dolların gələcəyi ilə bağlı müzakirələri davam etdirir.
Hazırkı vəziyyət göstərir ki, qlobal iqtisadi güc balansı dəyişsə də, ABŞ dolları yaxın perspektivdə dünya maliyyə sisteminin əsas valyutası olaraq qalacaq. Onu əvəz edə biləcək tam hazır alternativ isə hələ görünmür.
Əzizə Zeynal
Sfera.az
