Yer üzündə 3 milyard illik fəlakətin izi tapıldı: Alimlərdən sensasion kəşf

Qərbi Avstraliyada yerləşən nəhəng kraterin təxminən 3 milyard il əvvəl Yerə düşən asteroid nəticəsində yarandığı müəyyən edilib. Alimlər bu nəticəyə mineralların yaşını təyin etməyə imkan verən xüsusi analiz üsulu vasitəsilə gəliblər.

Sfera.az xəbər verir ki, bu barədə "New Scientist” nəşri məlumat yayıb.

Əgər nəticələr təsdiqlənərsə, söhbət Yer üzündə indiyədək məlum olan ən qədim zərbə kraterindən gedəcək. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar strukturun yaşı ilə bağlı irəli sürülən qiymətləndirmələrə şübhə ilə yanaşırlar.

Söhbət "North Pole Dome” (Şimal qütbü qübbəsi) və ya "Miralga” zərbə strukturu kimi tanınan kraterdən gedir. O, ilk dəfə 2025-ci ildə Avstraliyanın Pert şəhərində yerləşən "Curtin” Universitetinin alimi Kris Kirkland və həmkarları tərəfindən təsvir olunub. Onların hesablamalarına görə, kraterin diametri 100 kilometrə çata bilər.

Qədim toqquşmanın izləri

Kirkland və komandası burada "shatter cones” adlandırılan xüsusi konusvari süxur strukturlarını aşkar ediblər. Bu formalar yalnız son dərəcə güclü zərbə hadisələri, o cümlədən asteroid toqquşmaları nəticəsində yaranır.

İlk araşdırmada alimlər bu süxurların yaşını birbaşa təyin etməmişdilər. Onlar krater qatını yaşı artıq məlum olan üst və alt süxur layları ilə müqayisə edərək toqquşmanın təxminən 3,47 milyard il əvvəl baş verdiyini ehtimal etmişdilər.

Bu qiymətləndirmə doğru olsaydı, krater hazırda Yerin ən qədim etibarlı şəkildə tarixləndirilmiş asteroid krateri hesab olunan Avstraliyanın cənubundakı "Yarrabubba” kraterindən 1,2 milyard ildən çox qədim olardı.

Bundan əlavə, o, Yer tarixinin Arxey eonuna aid məlum yeganə asteroid zərbəsi izi sayılardı. Həmin dövrdə Yer əsasən su ilə örtülmüş və həyat üçün son dərəcə əlverişsiz bir dünya idi.

Lakin "Curtin” Universitetinin digər tədqiqatçısı Aaron Kavosinin də daxil olduğu alimlər qrupu bu tarixləndirməni qəti şəkildə mübahisələndirib.

Onların apardıqları analizlər göstərib ki, asteroid zərbəsi ən tez halda 2,77 milyard il əvvəl baş verə bilərdi.

İki "mineral saatı”

İndi isə Kirklandın komandası krater daxilində yerləşən və zərbə nəticəsində yenidən kristallaşmış mineralların yaşını birbaşa müəyyən etdiyini açıqlayıb.

"Tədqiqat zamanı biz süxurların öz daxilinə baxmağa və yalnız dolayı müqayisələrə deyil, məhz zərbəyə reaksiya vermiş mineralları tapmağa çalışdıq”, deyə Kirkland bildirib.

Alimlər uran-qurğuşun tarixləndirmə metodundan istifadə edərək zərbə konuslarının daxilindəki sirkon minerallarının yaşını müəyyənləşdiriblər. Bu minerallar asteroid toqquşmasının yaratdığı nəhəng enerji təsiri altında yenidən kristallaşıb.

Bundan başqa, tədqiqatçılar zərbədən sonra yaranmış hidrotermal sistemin təsiri ilə formalaşdığı ehtimal edilən apatit mineralını da araşdırıblar.

Həm sirkonlar, həm də apatitlər təxminən eyni nəticəni göstərib – 3,02 milyard il.

"İndi əlimizdə 3 milyard il əvvəl bu süxurların içərisindən çox isti suyun keçdiyini göstərən sübutlar və son dərəcə qeyri-adi qızma və yenidən kristallaşma prosesinə dair dəlillər var”, deyə alim vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, dağəmələgəlmə və ya regional metamorfizm kimi digər geoloji proseslər müşahidə edilən dəyişiklikləri izah edə bilmir.

Kirkland qeyd edib ki, təxminən 3,02 milyard il əvvəl həmin ərazidə belə istilik və deformasiya yarada biləcək başqa geoloji hadisələrin baş verdiyinə dair sübut yoxdur.

"Minerallarda müşahidə etdiyimiz dəyişiklikləri izah edə bilən yeganə proses asteroid zərbəsidir. Buna görə də hazırkı ən güclü sübutlar təxminən 3 milyard il yaşı olan zərbə hadisəsini göstərir və bu, şübhəsiz ki, Yer üzündə məlum olan ən qədim zərbə krateridir”, deyə alim bildirib.

Mübahisələr davam edir

Bununla belə, Aaron Kavosi alimlərin əvvəlki 3,5 milyard illik qiymətləndirmədən geri çəkilməsini müsbət qiymətləndirsə də, yeni nəticələrlə də razılaşmayıb.

"2025-ci ildə irəli sürülmüş 3,5 milyard illik zərbə hipotezasından imtina edilməsini alqışlayıram. Lakin 3,02 milyard illik tarixləndirmə üçün də kifayət qədər inandırıcı sübutlar təqdim olunmadığını düşünürəm”, deyə o bildirib.

Kavosi qeyd edib ki, zərbə konusları 2,77 milyard il yaşı olan daha gənc süxurlarda da aydın görünür. Bu isə toqquşmanın həmin süxurlar formalaşdıqdan sonra baş verdiyini göstərə bilər.

Yel Universitetinin tədqiqatçısı Alek Brenner də bu mövqeni dəstəkləyib. Onun sözlərinə görə, yeni araşdırmada bəzi süxurların tarixləndirilmədiyi əsas gətirilərək əvvəlki müşahidələr rədd edilsə də, həmin süxurlar yaşı artıq müəyyən edilmiş qonşu qatlarla açıq şəkildə əlaqələndirilə bilir.

Buna baxmayaraq, Kirkland yeni araşdırmanın əsas üstünlüyünün məhz zərbədən dəyişmiş süxurların daxilindəki mineralların birbaşa tarixləndirilməsi olduğunu vurğulayıb.

"Daha gənc yaşla bağlı arqumentlər hələ də tarixləndirilməmiş süxurların dolayı müqayisələrinə əsaslanır və əsasən peyk xəritələşdirilməsi nəticələrindən qaynaqlanır. Biz isə indi zərbə süxurlarının özündən əldə edilmiş və eyni nəticəni göstərən iki müstəqil ‘mineral saatına’ sahibik. Birbaşa tarixləndirmənin əhəmiyyəti də məhz bundadır”, deyə alim əlavə edib.