Bəşəriyyətin bitməz savaşı: Milyonların öldüyü MÜHARİBƏLƏR
Tarix boyu baş verən müharibələr insanlıq üçün ən ağır faciələrdən biri olub. Silahlı qarşıdurmalar yalnız dövlətlərin sərhədlərini dəyişməyib, həm də milyonlarla insanın həyatına son qoyub, bütöv xalqların taleyini dəyişdirib. Əsgərlərin cəbhədə ölümü ilə yanaşı, aclıq, xəstəliklər, bombardmanlar, deportasiya və soyqırımlar da kütləvi itkilərə səbəb olub.
Sfera.az bu barədə araşdırmasını təqdim edir.
Birinci Dünya Müharibəsi də bəşəriyyətin üzləşdiyi ən qanlı qarşıdurmalardan biridir. 1914–1918-ci illərdə baş verən bu müharibədə 15–22 milyon nəfər həlak olub. Xüsusilə səngər döyüşləri, kimyəvi silahların tətbiqi, aclıq və xəstəliklər itkilərin sayını kəskin artırıb. Bu müharibədən sonra Avropanın siyasi xəritəsi dəyişib, bir çox imperiyalar dağılaraq yeni dövlətlər yaranıb.
Ən dəhşətli fəlakət İkinci Dünya Müharibəsində yaşanıb. 1939–1945-ci illəri əhatə edən bu qlobal müharibədə 70–85 milyon insan ölüb. Bunların əhəmiyyətli hissəsi mülki şəxslər olub. Faşist Almaniyasının işğalçılıq siyasəti, Sovet İttifaqında ağır döyüşlər, Yaponiyada atom bombalarının atılması, həmçinin Holokost zamanı milyonlarla insan həyatını itirib. Bu müharibə təkcə hərbi itkilərlə deyil, həm də mülki əhalinin böyük qırğınları ilə tarixə düşüb.
Soyuq müharibə dövründə baş verən regional toqquşmalar da yüz minlərlə, hətta milyonlarla insanın ölümünə səbəb olub. 1950–1953-cü illərdə davam edən Koreya müharibəsində təxminən 2,2 milyon nəfər həyatını itirib. 1965–1974-cü illəri əhatə edən Vyetnam müharibəsi isə Asiya qitəsində yeni faciələrə yol açıb və təxminən 1,3 milyon insanın ölümünə səbəb olub. Həm Vyetnam, həm də Koreya müharibələri yalnız regionda deyil, bütün dünya siyasətində böyük təsir göstərib.
XX əsrin sonlarında Avropanın ortasında baş verən Balkan müharibələri də faciəli nəticələrlə yadda qalıb. Yuqoslaviyanın parçalanması prosesində 1991–2001-ci illərdə təxminən 130–140 min insan həyatını itirib. Bu münaqişələrdə etnik təmizləmə, kütləvi qətliamlar və qaçqın dalğaları Avropanın siyasi gündəmini dəyişib.
Günümüzdə isə müharibələrin yaratdığı humanitar böhran davam edir. 2022-ci ilin fevralında Rusiya və Ukrayna arasında başlayan müharibə hələ də davam edir. 2025-ci ilin oktyabrına qədər BMT-nin təsdiqlədiyi rəqəmlərə görə, Ukraynada 13 mindən çox mülki şəxs ölüb, 31 mindən çox insan isə yaralanıb. Hərbi itkilərlə bağlı müxtəlif mənbələr fərqli məlumatlar açıqlayır. ABŞ və Qərb mənbələrinin hesablamalarına görə, Rusiyanın ümumi itkiləri (ölü və yaralı birlikdə) 700–950 min nəfərə, Ukraynanın isə 400 min nəfərə çatıb. Ukraynanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət daha ağır olaraq qalır və müharibənin uzanması fonunda yeni itkilərin olması qaçılmaz görünür.
2023-cü ilin oktyabrında başlayan İsrail–HƏMAS toqquşması isə XXI əsrin ən qanlı qarşıdurmalarından birinə çevrilib. 2025-ci ilin oktyabrına qədər Qəzza Səhiyyə Nazirliyinin açıqladığı rəqəmlərə görə, bölgədə 65 mindən çox insan həlak olub, 167 mindən artıq insan yaralanıb. Həlak olanların əksəriyyəti mülki şəxslərdir. Beynəlxalq təşkilatlar bölgədə aclıq, xəstəlik və infrastrukturun dağılması səbəbilə dolayı ölümlərin də artdığını bildirirlər. İsrail tərəfdən isə 2023-cü ildən bəri 450-dən çox hərbçi ölüb, minlərlə insan yaralanıb.
Bütün bu faktlar göstərir ki, müharibələr təkcə əsgər ölümləri ilə yekunlaşmır. İnsanların gündəlik həyatına, iqtisadiyyata, sosial münasibətlərə, hətta gələcək nəsillərin psixologiyasına belə təsir edir. Tarix sübut edir ki, hər bir müharibə yalnız döyüş meydanında baş vermir, mülki əhali arasında daha çox itki və dağıntı yaradır.
XX əsrdə yaşanan bu acı təcrübələr XXI əsr üçün dərs olmalıdır. Çünki texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi indiki dövrdə hərbi qarşıdurmalar daha qısa zamanda daha çox insan itkisinə səbəb ola bilər. Buna görə də beynəlxalq təhlükəsizlik mexanizmlərinin gücləndirilməsi, sülh danışıqlarının prioritetə çevrilməsi və münaqişələrin siyasi yolla həll edilməsi bəşəriyyət üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Nəticə etibarilə, müharibələrin statistikası yalnız rəqəmlərdən ibarət deyil, hər bir göstəricinin arxasında dağılan ailələr, həyatını itirən günahsız insanlar və dəyişən talelər dayanır. Bu faktlar bir daha göstərir ki, müharibə heç bir halda problem həlli deyil, əksinə, yeni faciələrin başlanğıcıdır.
Firuzə Əliyeva
Sfera.az
