Psixi xəstələrin sayı nə üçün artır? – AÇIQLAMA
Son 5 ildə psixi xəstəlik diaqnozu qoyulanların sayı 2 dəfədən çox artıb.
Belə ki, 2020-ci ildə psixi xəstəlik diaqnozu qoyulan şəxslərin sayı 4 min 39 nəfər olduğu halda, 2024-cü ildə bu göstərici 8 min 376 nəfər təşkil edib.
Psixi xəstəlik diaqnozu qoyulanların sayının iki dəfədən çox artmasının əsas səbəbləri nələrdir? Psixi sağlamlığın qorunması üçün gündəlik həyatda nələrə diqqət etmək lazımdır?
Məsələ ilə bağlı Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Sfera.az-a açıqlama verib. O bildirib ki, bu statistika cəmiyyət üçün ciddi siqnaldır:
“Bununla belə, bu rəqəmləri şərh edərkən ehtiyatlı olmaq vacibdir. Diaqnoz qoyulan insanların sayının artması hər zaman psixi xəstəliklərin eyni nisbətdə artması demək deyil. Bu göstərici həm də insanların psixoloji və psixiatrik xidmətlərə daha çox müraciət etməsi, diaqnostik imkanların genişlənməsi, həkimlərin erkən aşkarlama bacarıqlarının artması və cəmiyyətdə psixi sağlamlıq haqqında məlumatlılığın yüksəlməsi ilə əlaqədar ola bilər. Buna görə statistik rəqəmləri yalnız xəstəliyin yayılması kimi deyil, həm də səhiyyə sisteminin aşkarlama imkanlarının güclənməsi kontekstində qiymətləndirmək daha doğrudur”.
Mütəxəssis son illərdə psixi sağlamlığa mənfi təsir göstərən risk faktorlarının da artdığını və bu amilləri açıqlayıb:
“COVID-19 pandemiyasının yaratdığı uzunmüddətli psixoloji təsirlər, ailədaxili münasibətlərdə gərginlik, urbanizasiya, sosial təcrid, rəqəmsal texnologiyaların və sosial medianın həddindən artıq istifadəsi, yuxu pozuntuları, yüksək iş yükü və davamlı stress insanların psixi sağlamlığına ciddi təsir göstərən amillər sırasındadır. Xüsusilə xroniki stress uzun müddət davam etdikdə depressiya, təşviş pozuntuları və digər psixi problemlərin inkişaf riskini artırır.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, əvvəllər psixi problemlərlə yaşayan bir çox insan müxtəlif səbəblərdən mütəxəssisə müraciət etmirdi. Cəmiyyətdə mövcud olan damğalanma qorxusu, məlumat azlığı və xidmətlərə əlçatanlığın məhdud olması diaqnoz qoyulan şəxslərin sayına təsir göstərirdi. Son illərdə isə maarifləndirmə tədbirlərinin genişlənməsi nəticəsində insanlar psixoloji yardım almağa daha açıq yanaşırlar. Bu da müəyyən mənada müsbət tendensiyadır, çünki erkən müraciət vaxtında müdaxilə və daha uğurlu müalicə imkanlarını artırır. Psixi sağlamlığın qorunması yalnız mütəxəssislərin deyil, hər bir insanın gündəlik həyat tərzindən başlayan məsuliyyətidir".
Psixoloq sağlam həyat tərzinin vacibliyinə diqqət çəkib:
"Kifayət qədər və keyfiyyətli yuxu, balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, ailə və dostlarla sağlam sosial münasibətlərin qorunması, istirahət üçün vaxt ayırmaq, rəqəmsal cihazlardan istifadəyə nəzarət etmək və stressi sağlam üsullarla idarə etməyi öyrənmək psixi sağlamlığın əsas qoruyucu amillərindəndir. İnsanlar emosional vəziyyətlərində uzun müddət davam edən dəyişiklik, ümidsizlik hissi, gündəlik fəaliyyətlərə marağın azalması, davamlı təşviş, yuxu və iştaha pozuntuları kimi əlamətlər müşahidə etdikdə bunu adi yorğunluq kimi qiymətləndirməməli, vaxtında psixoloqa və ya zərurət olduqda psixiatra müraciət etməlidirlər. Psixi sağlamlığın qorunmasında ən effektiv yanaşmalardan biri profilaktik tədbirlərin gücləndirilməsidir. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, psixoedukasiya proqramları, məktəblərdə və iş yerlərində psixoloji sağlamlıq layihələri, erkən skrininq, stressin idarə olunması üzrə təlimlər, emosional tənzimləmə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və psixoloji xidmətlərə əlçatanlığın artırılması psixi pozuntuların yaranma riskini azaltmağa və cəmiyyətin psixoloji rifahını yüksəltməyə əhəmiyyətli töhfə verir. Psixi sağlamlığa yalnız xəstəlik yarandıqdan sonra deyil, onun qarşısının alınması prizmasından yanaşmaq həm fərd, həm ailə, həm də bütövlükdə cəmiyyət üçün daha səmərəli və davamlı nəticələr verir”.
Bəsti Rəfizadə
