Avropada sperma donorluğu ilə bağlı üzə çıxan ciddi genetik qalmaqal tibbi nəzarət mexanizmlərinin yetərsizliyini gündəmə gətirib. Araşdırmalar göstərib ki, genetik testlərdən keçirilməyən bir donorun mutasiyalı geni 17 ölkədə dünyaya gələn 197 uşağın təxminən yarısında xərçəng riskini kəskin artırıb. Artıq bəzi uşaqlar xəstəliyə tutulub, bəziləri həyatını itirib, bir çox ailə isə təhlükədən hələ də xəbərsizdir. Hadisə Avropadakı sperma banklarında nəzarət, filtrasiya və genetik skrininq proseslərinin kifayət qədər ciddi aparılmadığını ortaya çıxarıb.

Bu qalmaqal fonunda əsas sual isə Azərbaycanın vəziyyətidir: ölkədə donor bankı varmı, genetik mutasiya riski Azərbaycanda da mümkündürmü və ümumiyyətlə, həm follikul (yumurta), həm də sperma donorluğu cəmiyyət üçün müsbət addım sayılmalıdır, yoxsa əksinə?

Məsələ ilə bağlı səhiyyə eksperti, həkim-terapevt Rasif Bağırov Sfera.az-a açıqlama verib.

Onun sözlərinə əsasən, sperma donorluğu çox həssas və diqqət tələb edən mövzudur:

“Çünki hazırda genetik yoxlamalar, hüceyrə tərkibinin analizləri daha çox inkişaf etmiş Avropa ölkələrində aparılır. Bizim ölkədə isə sperma nümunəsinin gen xəritəsinin çıxarılması, hüceyrə tərkibinin dərindən araşdırılması çox çətindir. Bir sıra genetik xəstəliklər yalnız gen xəritəsinin açılması ilə müəyyən edilir və gələcəkdə xəstəlik riski olub-olmadığını bu yolla bilmək mümkündür. Amma Avropa və ABŞ-də belə bu yanaşma hələ geniş tətbiq olunmur, geniş populyasiya üçün əlçatan deyil. Azərbaycanda isə bu haqda danışmağa belə dəyməz, genetik xəritələmə ümumiyyətlə aparılmır və yalnız bir neçə inkişaf etmiş ölkədəki xəstəxanalarda bu analizdən istifadə olunur”.

Ekspert hazırda müəyyən genetika ilə bağlı problemlərin yalnız xəstəlik ortaya çıxdıqdan sonra bilindiyini qeyd edib:

“Uşaqda müəyyən xəstəlik aşkar olanda məlum olur ki, bu ya valideynlərdən keçib, ya da istifadə olunan sperma donorunun genində olub və uşağa ötürülüb. Yəni problem yalnız nəticə ortaya çıxanda görünür. Əslində sperma yalnız geniş genetik yoxlamadan sonra istifadə edilsə, risklər minimuma enər. Azərbaycanda donor bankı mövcuddur, amma burada genetik skrininq aparılmır. Ən böyük risk də budur. Donor sağlam görünə bilər, heç bir xəstəliyi olmaya bilər, amma onun valideynlərində və ya genetik xəttində ağır xəstəliklər daşıyıcılığı olması mümkündür. Hazırda yalnız infeksion müayinələr edilir, zöhrəvi xəstəliklər, hepatit və digər ötürülə bilən infeksiyalar yoxlanır. Amma beyin və sinir sistemi xəstəlikləri, psixi pozuntular, irsi nevroloji problemlər, məsələn, donorun nəsil xəttində şizofreniya kimi xəstəliklərin olub-olmaması ümumiyyətlə araşdırılmır. Bu səbəbdən belə halların qarşısını almaq üçün genetik yoxlamalar mütləq tətbiq edilməlidir. Lakin bu proses çox çətindir və yalnız inkişaf etmiş ölkələrdə mümkün olur”.

Məsələ ilə bağlı açıqlama verən professor Adil Qeybulla isə bildirib ki, ümumiyyətlə, süni mayalanma və reproduktiv texnologiyalar bütün ölkələrdə xüsusi qanunlarla tənzimlənir:

“Reproduktiv süni mayalanmanın əsas şərti yeni nəsil üçün sağlamlıq göstəricilərinin qorunmasıdır. Buna görə də ölkələrin yanaşmaları fərqli ola bilər, lakin bir prinsip dəyişmir: həm sperma, həm də yumurta hüceyrələri donorluq zamanı mütləq genetik baxımdan yoxlanılmalıdır. Fərqli genetik xəstəliklərin, irsi problemlərin nəsildən-nəsilə ötürülməməsi üçün bu addım son dərəcə vacibdir. Ona görə də bu prosesə ciddi nəzarət edilməli, bütün mərhələlər elmi və tibbi standartlara uyğun həyata keçirilməlidir”.

Onun sözlərinə əsasən, reproduktiv sağlamlıq sahəsində hətta etnik məsələlərə qədər bütün detallar əvvəlcədən dəqiqləşdirilməlidir:

“Çünki bu sahə təkcə tibbi yox, həm də sosial və demoqrafik tərəfləri olan kompleks bir məsələdir. Bu səbəbdən donorlarla bağlı dəqiq qeydiyyat sistemi yaradılmalı, gələcəkdə həm sağlamlıq, həm də ölkənin etnik tərkibi baxımından risklərin qarşısını almaq üçün proses tam şəkildə nəzarət altında olmalıdır”.

Bəsti Rəfizadə
Sfera.az

Avropada genetik qalmaqal: Azərbaycanda da risk varmı?