Məktəblərə hücum edənlər: Onları hansı cəza gözləyir?
Hicabla bağlı etirazlar zamanı məktəblərə daxil olmağa cəhd edilməsi, təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinə maneçilik törədilməsi və ictimai asayişin pozulması hüquqi məsuliyyət məsələsini gündəmə gətirib. DİN-in məlumatına görə, hadisələrlə bağlı Cinayət Məcəlləsinin 233-cü maddəsi ilə cinayət işi başlanıb, 37 nəfər həbs edilib.
Bəs məktəblərə hücum edənləri hansı cəza gözləyir? Hadisələrdə iştirak edən şagirdlər hansı yaşdan cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilərlər? Valideynlər övladlarının hərəkətlərinə görə cərimələnə, yaxud məktəbə vurulan ziyanı ödəməli ola bilərlərmi?
Sfera.az xəbər verir ki, Azərbaycan qanunvericiliyində ictimai qaydanın pozulması, özgənin əmlakına zərər vurulması və yetkinlik yaşına çatmayanların hüquqazidd əməllərdə iştirakı ilə bağlı müxtəlif məsuliyyət mexanizmləri nəzərdə tutulub.
Lakin hər bir hadisənin hüquqi qiymətləndirilməsi zamanı şəxsin konkret hərəkəti, yaşı, əməlində cinayət tərkibinin olub-olmaması və digər hallar nəzərə alınır.
Məktəblər təhsilalanların təhlükəsizliyinin qorunmalı olduğu müəssisələrdir. Bu səbəbdən təhsil prosesinə maneçilik törədilməsi, məktəb binasına zərər vurulması və müəllimlərlə şagirdlərin təhlükəsizliyinin riskə atılması hüquqi baxımdan ciddi qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, hər hansı etirazda iştirak etmək, məktəbə daxil olmağa cəhd göstərmək və ictimai qaydanı kobud şəkildə pozmaq eyni hüquqi əməl deyil.
Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 233-cü maddəsi ictimai qaydanın pozulmasına səbəb olan hərəkətlərin təşkili və ya belə hərəkətlərdə fəal iştirakla bağlıdır. Bu maddənin tətbiqi üçün sadəcə etirazda iştirak faktı kifayət etmir. İctimai qaydanın qanunda nəzərdə tutulan formada pozulması, müəssisələrin və ya nəqliyyatın normal fəaliyyətinə maneçilik törədilməsi kimi əlamətlər araşdırılmalıdır.
Maddənin sanksiyasında 5 000 manatdan 8 000 manatadək cərimə, iki ilədək islah işləri, üç ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması və ya üç ilədək azadlıqdan məhrumetmə nəzərdə tutulur. Konkret cəza işin hallarına və məhkəmənin qiymətləndirməsinə əsasən müəyyən edilir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, şəxsin saxlanılması və ya barəsində həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi onun təqsirinin artıq sübuta yetirildiyi mənasına gəlmir. Cinayət işi üzrə hər bir şəxsin hərəkətləri ayrıca araşdırılmalı, təqsirlilik məsələsi qanunla müəyyən edilmiş qaydada həll olunmalıdır.
Məktəbin qapısının, pəncərələrinin və ya digər əmlakının qəsdən zədələnməsi ayrıca hüquqi məsuliyyət yarada bilər. Cinayət Məcəlləsinin 186-cı maddəsi özgənin əmlakını qəsdən məhv etmə və ya zədələmə ilə bağlıdır. Lakin bu maddənin tətbiqi üçün qanunda nəzərdə tutulan zərər həddi və digər hüquqi əlamətlər mövcud olmalıdır.
Əmlaka vurulan zərərin xarakteri, məbləği və törədilmə üsulu araşdırılır. Əgər eyni hadisədə həm ictimai qaydanın kobud şəkildə pozulması, həm də əmlakın qəsdən zədələnməsi müəyyən edilərsə, hər bir əməlin hüquqi tərkibinə ayrıca qiymət verilir. Bununla belə, hər hansı əşyanın zədələnməsi avtomatik olaraq cinayət məsuliyyəti demək deyil.
Hadisələrdə məktəblilərin və yetkinlik yaşına çatmayanların iştirakı məsuliyyət məsələsini daha da aktuallaşdırır. Cinayət Məcəlləsinin 20-ci maddəsinə əsasən, ümumi qayda olaraq, cinayət törədərkən 16 yaşı tamam olmuş şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilər. Qanunda ayrıca sadalanan müəyyən cinayətlərə görə isə məsuliyyət 14 yaşdan başlayır.
Cinayət Məcəlləsinin 233-cü maddəsi 14 yaşdan cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulan əməllər siyahısına daxil deyil. Buna görə də hadisə yalnız bu maddə üzrə qiymətləndirilirsə, 16 yaşı tamam olmayan şəxs həmin maddə ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilməz.
Ancaq bu, yetkinlik yaşına çatmayanların bütün hərəkətlərinin hüquqi nəticələrdən kənarda qalması demək deyil. Məsələn, 15 yaşlı şagirdin etirazda iştirak etməsi ilə məktəb əmlakını qəsdən məhv etməsi eyni hüquqi vəziyyət deyil. İkinci halda ziyanın məbləği, əməlin törədilmə üsulu və digər hallar araşdırılmalıdır. Əgər törədilən əməl qanunda 14 yaşdan cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulan cinayətlər sırasına daxildirsə, yaş həddi ayrıca qiymətləndirilir.
Cinayət məsuliyyəti üçün nəzərdə tutulan yaş həddinə çatmış yetkinlik yaşına çatmayanlara münasibətdə də xüsusi qaydalar mövcuddur. Cinayət Məcəlləsinin 84-cü və 85-ci maddələrinə əsasən, belə şəxslərə qanunda nəzərdə tutulan hallarda cərimə, ictimai işlər, islah işləri, azadlığın məhdudlaşdırılması və müəyyən müddətə azadlıqdan məhrumetmə kimi cəzalar tətbiq oluna bilər. Bəzi hallarda tərbiyəvi xarakterli məcburi tədbirlər də mümkündür.
Uşaqların qanunazidd hərəkətlərdə iştirakı valideynlərin məsuliyyəti məsələsini də gündəmə gətirir. Lakin valideynin övladının törətdiyi hər bir əmələ görə avtomatik şəkildə cəzalandırılması nəzərdə tutulmur.
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 189-cu maddəsi yetkinlik yaşına çatmayanların təlim-tərbiyəsi vəzifələrinin valideynlər və ya onları əvəz edən şəxslər tərəfindən üzrlü səbəb olmadan yerinə yetirilməməsinə və ya lazımınca yerinə yetirilməməsinə görə məsuliyyət müəyyən edir. Belə hallarda xəbərdarlıq və ya 40 manatdan 60 manatadək cərimə tətbiq oluna bilər. Vəzifələrin yerinə yetirilməməsi uşağın baxımsız qalmasına səbəb olduqda isə cərimə 60 manatdan 100 manatadək müəyyən edilir.
Bununla belə, uşağın etirazda iştirak etməsi təkbaşına valideynin hüquq pozuntusuna yol verdiyini sübut etmir. Valideynin tərbiyə və nəzarət vəzifələrini pozub-pozmadığı, bunun üçün üzrlü səbəbin olub-olmadığı və qanunda nəzərdə tutulan digər şərtlər araşdırılmalıdır.
Əgər valideyn uşağı bilərəkdən qanunazidd hərəkətlərə cəlb edirsə, onun öz davranışına ayrıca hüquqi qiymət verilə bilər. Belə vəziyyətlərdə məsuliyyət uşağın hərəkətinə görə avtomatik deyil, valideynin öz əməlinə və sübut olunmuş hüquqi əsaslara görə müəyyən edilir.
Məsələnin digər tərəfi əmlaka vurulmuş ziyanın ödənilməsidir. Bu məsələ cinayət və inzibati məsuliyyətdən fərqli olaraq mülki qanunvericiliklə də tənzimlənir.
Mülki Məcəllənin 29-cu maddəsinə əsasən, 14 yaşına çatmamış uşaqların vurduğu ziyana görə, qanunda nəzərdə tutulan şərtlərlə, valideynlər, övladlığa götürənlər və ya qəyyumlar məsuliyyət daşıya bilərlər. Onlar ziyanın öz təqsirləri olmadan yarandığını sübut etdikdə məsuliyyətdən azad edilirlər.
14 yaşından 18 yaşınadək olan şəxslər isə vurduqları ziyana görə ümumi qaydada özləri məsuliyyət daşıyırlar. Lakin zərərin ödənilməsi üçün kifayət qədər əmlak və ya qazanc olmadıqda, qanunda göstərilən şərtlərlə valideynlərin və ya himayəçilərin də ziyanın müvafiq hissəsini ödəməsi tələb oluna bilər.
Bu baxımdan məktəbə vurulan ziyanın kim tərəfindən ödəniləcəyi uşağın yaşından, onun əmlak vəziyyətindən və konkret hadisənin hallarından asılıdır. Valideynlərin cinayət məsuliyyəti ilə mülki qaydada ziyanın ödənilməsi öhdəliyi isə fərqli hüquqi məsələlərdir.
Hadisələrin hicabla bağlı mübahisə zəminində baş verməsi hüquqi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsində əsas meyar deyil. Əsas məsələ şəxsin hansı hərəkəti törətməsi və həmin hərəkətin qanunla nəzərdə tutulan hüquq pozuntusunun əlamətlərinə uyğun gəlib-gəlməməsidir.
Vətəndaşların öz fikirlərini ifadə etməsi ilə zor tətbiq etmək, əmlaka zərər vurmaq və ictimai qaydanı kobud şəkildə pozmaq arasında hüquqi fərq var. Buna görə də hadisələrdə iştirak edən şəxslərin hamısına eyni yanaşmanın tətbiq edilməsi düzgün olmazdı. Hər bir şəxsin davranışı, yaşı və konkret əməli ayrıca araşdırılmalıdır.
Məktəblərin fəaliyyətinə maneçilik törədilməsi, ictimai qaydanın pozulması və təhsil müəssisələrinin əmlakına zərər vurulması qanunla müəyyən edilmiş hallarda cinayət və ya inzibati məsuliyyət yaradır. Yetkinlik yaşına çatmayanlara münasibətdə isə yaş hədləri, əməlin xarakteri və tərbiyəvi tədbirlərin mümkünlüyü nəzərə alınmalıdır. Valideynlərə qarşı hüquqi tədbirlər də yalnız qanunda nəzərdə tutulan əsaslar olduqda tətbiq edilə bilər.
Firuzə Əliyeva
