Neft 65 dollardan aşağı düşsə, Azərbaycanı nə gözləyir?
Neftin qiymətindəki dəyişikliklər Azərbaycanın dövlət gəlirlərinə və strateji ehtiyatlarına birbaşa təsir göstərən əsas amillərdəndir.
Dünya bazarında neftin bahalaşması ölkənin gəlirlərini artırmaq və Dövlət Neft Fondunun aktivlərini genişləndirmək üçün imkan yaradırsa, qiymətlərin proqnozlaşdırılandan aşağı düşməsi büdcə balansına təzyiq göstərə bilər.
Sfera.az xəbər verir ki, Maliyyə Nazirliyinin 2027-2030-cu illəri əhatə edən Ortamüddətli Xərclər Çərçivəsində neftin qiymətinin baza proqnozundan 5-20 dollar yuxarı və ya aşağı dəyişməsinin mümkün nəticələri qiymətləndirilib.
Sənədə əsasən, 2027-ci il üçün büdcə hesablamalarında neftin bir barelinin qiyməti 65 dollar götürülüb. Bu ssenari üzrə 2030-cu ilədək Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin 73,9 milyard dollara çatacağı gözlənilir. Neftin qiymətindəki dəyişikliklərdən asılı olaraq Fondun aktivləri baza proqnozundan təxminən 0,9-1,8 milyard dollar fərqlənə bilər.
Neftin qiyməti büdcəyə necə təsir edir?
Neftin qiyməti yüksəldikdə hasilat və ixracdan əldə edilən gəlirlər arta bilər. Bu, dövlətin neft-qaz sektorundan daxilolmalarına və Dövlət Neft Fondunun maliyyə imkanlarına müsbət təsir göstərir. Qiymətlərin aşağı düşməsi isə əks istiqamətdə nəticə yarada bilər: neft gəlirləri azalır, büdcənin gəlir imkanları zəifləyir və Fondun aktivlərinin artım perspektivi dəyişir.
Burada yalnız neftin qiyməti deyil, hasilatın həcmi də əhəmiyyətlidir. Qiymət yüksək olsa belə, hasilatın azalması ümumi gəlirləri məhdudlaşdıra bilər. Eyni zamanda, neftin qiymətinin yüksəlməsi gəlirlərin mütləq eyni nisbətdə artacağı demək deyil. Nəticə hasilat həcmindən, ixracdan əldə edilən faktiki gəlirlərdən və büdcə mexanizmlərindən asılıdır.
Maliyyə Nazirliyinin ssenarilərinə görə, 2027-ci ildə icmal büdcə balansının ÜDM-ə nisbəti baza variantında mənfi 2 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Neft qiymətlərinin alternativ ssenarilərdə dəyişməsi bu göstəricidə baza proqnozundan 1,4-2,7 faiz bəndi fərq yarada bilər. Bu, neft bazarındakı dəyişikliklərin dövlət maliyyəsinin ümumi vəziyyətinə təsir gücünü göstərir.
Neftin qiyməti 65 dollardan aşağı düşərsə, hansı risklər yarana bilər?
2027-ci il üçün büdcə hesablamalarının 65 dollarlıq qiymət üzərində qurulması o deməkdir ki, faktiki qiymət uzun müddət bu səviyyədən aşağı qalarsa, neft gəlirləri ilə bağlı proqnozlara yenidən baxılması zərurəti yarana bilər. Belə vəziyyətdə bir neçə əsas risk ortaya çıxır.
Birincisi, dövlətin neft-qaz sektorundan əldə etdiyi gəlirlər azala bilər. Bu, büdcənin gəlir hissəsinə və icmal büdcənin balansına təsir göstərə bilər.
İkincisi, Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin artımı zəifləyə və ya onların proqnozlaşdırılan səviyyədən aşağı olması ilə nəticələnə bilər. Fondun aktivləri yalnız neft gəlirlərindən deyil, investisiya gəlirlərindən və digər amillərdən də asılıdır. Buna görə də neftin qiymətindəki dəyişiklik aktivlərin həcminə təsir edən amillərdən biri olsa da, yeganə amil deyil.
Üçüncüsü, neft gəlirlərinin azalması büdcə xərclərinin planlaşdırılmasını çətinləşdirə bilər. Gəlirlərdəki mümkün çatışmazlıq büdcə kəsirinin böyüməsi, xərclərin yenidən qiymətləndirilməsi və ya digər maliyyə mənbələrinin əhəmiyyətinin artması ilə nəticələnə bilər. Bununla belə, bu, sosial ödənişlərin və ya digər konkret xərclərin mütləq azalacağı demək deyil.
Maliyyə Nazirliyi növbəti ildə neftin bir barelinin qiymətinin 65 dollardan aşağı düşməsi ehtimalını aşağı qiymətləndirir və neft qiymətləri ilə bağlı fiskal riskləri məhdud hesab edir. Bu, mümkün mənfi ssenarinin əsas proqnoz deyil, nəzərə alınan risk variantlarından biri olduğunu göstərir.
Büdcə qaydası riskləri nə qədər məhdudlaşdıra bilər?
Azərbaycan neft qiymətlərindəki dəyişikliklərin dövlət maliyyəsinə təsirini azaltmaq üçün büdcə qaydasını tətbiq edir. Ortamüddətli dövrdə Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə transfertlərin və qeyri-neft baza kəsirinin mərhələli şəkildə azaldılması nəzərdə tutulur.
Transfertin manatla müəyyənləşdirilməsi də neft qiyməti, hasilat və məzənnə dəyişikliklərinin büdcə gəlirlərinə birbaşa təsirini məhdudlaşdırmağa xidmət edir. Lakin bu mexanizmlər neft gəlirlərinin azalmasının bütün nəticələrini aradan qaldırmır. Neft-qaz sektorunun ixracda və dövlət gəlirlərində əhəmiyyətli paya malik olması səbəbindən dünya bazarındakı dəyişikliklər yenə də ölkənin maliyyə göstəricilərinə təsir edə bilər.
Nəticə etibarilə, neftin qiymətinin 65 dollardan aşağı düşməsi avtomatik olaraq maliyyə böhranı və ya büdcə xərclərinin azalması demək deyil. Əsas məsələ qiymət enişinin nə qədər davam etməsi, hasilatın hansı səviyyədə qalması, qeyri-neft gəlirlərinin artımı və dövlətin mövcud maliyyə ehtiyatlarından necə istifadə etməsidir.
Azərbaycanın ortamüddətli maliyyə dayanıqlığı da məhz bu amillərin birlikdə necə dəyişəcəyindən asılı olacaq.
Fatimə
Sfera.az
