Müharibələr, Çinin yüksəlişi və böyük tələ: Rəqəmsal pulun kölgəsində nağd vəsait böhranı
Dünya iqtisadiyyatı son onilliyin ən mürəkkəb və təhlükəli keçid mərhələlərindən birini yaşayır.
Sfera.az xəbər verir ki, regional münaqişələrin qlobal xarakter alması, tədarük zəncirlərinin qırılması və pul-kredit siyasətindəki kəskin dəyişikliklər qlobal maliyyə sistemini böyük bir qeyri-müəyyənliyə sürükləyir.
Bu gün beynəlxalq bazarları təhdid edən üç əsas sütun mövcuddur: Rusiya-Ukrayna müharibəsinin xroniki fəsadları, İran-Amerika gərginliyinin enerji bazarlarına təsiri və texnoloji inkişafla gələn rəqəmsal pul keçidi fonunda fiziki nağd vəsaitlərin yoxa çıxması.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi: Avropanın çöküşü və Çinin qarşısıalınmaz yüksəlişi
Rusiya və Ukrayna arasında davam edən hərbi münaqişə qlobal əmtəə, enerji və ərzaq bazarlarında struktur dəyişikliklərinə səbəb olub. Müharibənin ilk dövrlərində qeydə alınan kəskin qiymət artımları bu gün artıq daimi inflyasiya təzyiqinə çevrilib.
Avropa İttifaqı Rusiyadan gələn ucuz enerji resurslarından məhrum olduqdan sonra yüksək istehsal xərcləri ilə üz-üzə qalıb. Bu vəziyyət xüsusilə Almaniya və Fransa kimi sənaye nəhənglərində zavodların, polad, kimya və metallurgiya fabriklərinin kütləvi şəkildə bağlanmasına və ya iflas etməsinə yol açır. Avropadakı bu sənayesizləşmə prosesi rəqib qüvvə olan Çin iqtisadiyyatının daha da böyüməsinə birbaşa rəvac verir.
Avropada istehsal zəiflədikcə, Çin yaranan boşluğu sürətlə doldurur və qlobal bazardakı payını durmadan artırır. Pekin xüsusilə avtomobilqayırma (xüsusilə elektrikli nəqliyyat vasitələri), bərpa olunan enerji texnologiyaları (günəş panelləri), mikroçip və ağır sənaye sahələrində hər gün yeni zavodlar açaraq dünya hegemonluğunu möhkəmləndirir. Avropa brendləri rəqabətə dözməyib gerilədiyi bir vaxtda, Çin sənaye nəhəngləri qlobal bazarı öz məhsulları ilə fəth edir. Digər tərəfdən, qlobal taxıl tədarükünün azalması inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ərzaq inflyasiyasını pik həddə saxlayır.
İran-Amerika gərginliyi: Enerji bazarları və Hörmüz boğazı riski
Yaxın Şərqdə xroniki xarakter alan İran və ABŞ arasındakı gərginliklər qlobal iqtisadiyyatın ən həssas nöqtəsi olan neft bazarlarını daimi təzyiq altında saxlayır. Bu gərginliyin hərbi müstəviyə keçmə ehtimalı dünya neft daşımalarının təxminən beşdə birinin reallaşdığı Hörmüz boğazının bağlanması riskini yaradır.
Hörmüz boğazında yaşanacaq hər hansı bir blokada, xam neftin barrel qiymətinin qısa müddətdə proqnozlaşdırılan hədləri aşmasına səbəb ola bilər. Enerji qiymətlərinin bu cür sıçrayışı qlobal miqyasda yeni bir iqtisadi durğunluq fonunda yüksək inflyasiya dalğasını tətikləmək gücünə malikdir. Qərb ölkələri İrana qarşı sanksiyaları sərtləşdirdikcə, qlobal ticarət yollarının təhlükəsizliyi azalır və sığorta xərcləri kəskin artır, bu isə istehlak mallarının son satış qiymətinə mənfi təsir göstərir.
Texnoloji inkişaf və yeni təhdid: Kriptovalyutalar və nağd pulun yoxa çıxması
Müharibələrin kölgəsində qalan, lakin maliyyə sistemini daxildən dəyişdirən ən böyük reallıq texnologiyanın sürətli inkişafı və pulun tamamilə rəqəmsallaşmasıdır. Dünyanın aparıcı mərkəzi bankları inflyasiyanı cilovlamaq üçün bazardan milyardlarla dollar likvidliyi geri çəkərkən, paralel olaraq rəqəmsal valyutalara (CBDC) və blokçeyn əsaslı kriptovalyuta (Bitcoin, sabit koinlər və s.) saxlanc sistemlərinə keçid sürətlənir.
Bu texnoloji sıçrayış fiziki nağd vəsaitlərin (keş pulun) dövriyyədən sürətlə çıxmasına səbəb olur. Lakin kağız pulların tamamilə yoxa çıxması gələcək qlobal böhranlar üçün görünməyən bir tələ hazırlayır. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edir ki, hər hansı bir qlobal kibersiyahı, irimiqyaslı günəş fırtınası, infrastruktur qəzası və ya qlobal internet kəsintisi zamanı bütün rəqəmsal və kripto fondlar keçici olaraq dondurula bilər. Belə bir vəziyyətdə fiziki pul tapmaq imkansızlaşacaq, bankomatlar işləməyəcək və ticarət tamamilə iflic olacaq. Nağdsız cəmiyyət modelinin bu zəif tərəfi, qlobal fövqəladə hallarda bəşəriyyəti ən sadə ehtiyacları belə qarşılaya bilməyəcək likvidlik dalğası ilə baş-başa qoya bilər.
Nəticə
Müasir qlobal iqtisadiyyat eyni anda bir neçə cəbhədə mübarizə aparır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropanı zəiflədib Çini gücləndirir, İran-Amerika münaqişəsi enerji xətlərini təhdid edir, sürətli texnoloji rəqəmsallaşma isə insanları nağd puldan məhrum edərək sistemdən tam asılı vəziyyətə salır. Bu amillərin birləşməsi yaxın gələcəkdə həm hərbi, həm də texnoloji böhranlara qarşı qızıl, xammal və fiziki aktivlərin hələ də ən təhlükəsiz sığınacaq olduğunu sübut edir.
Altay
Sfera.az