Nişan pozulanda qızıllar kimə qalır? – Adətlərin və qanunların bilinməyən tərəfləri
Azərbaycanda nişan mərasimi iki gəncin ailə qurmaq qərarının ilk ciddi addımlarından sayılır. Bu mərasimdə qızıl-zinət əşyaları, bahalı geyimlər, telefonlar, xonçalar və müxtəlif hədiyyələr təqdim edilir. Bəzən nişana çəkilən xərclər minlərlə manata çatır. Lakin hər nişan toyla nəticələnmir. Münasibətlər pozulduqda isə ortaya qalmaqallı sual çıxır: hədiyyələr kimə qalmalıdır? Qız tərəfi qızılları qaytarmalıdırmı, yoxsa oğlan tərəfinin onları tələb etməyə haqqı yoxdur?
Sfera.az xəbər verir ki, lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Azərbaycan adətlərində nişan pozulanda nə baş verir?
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində nişanın pozulması ilə bağlı fərqli adətlər mövcuddur. Ənənəvi yanaşmaya görə, oğlan tərəfinin nişanda gətirdiyi qızıl-zinət əşyaları, nişan üzüyü və digər qiymətli hədiyyələr münasibətlər bitdikdən sonra geri qaytarılır.
Bəzi ailələrdə nişanı qız tərəfi pozarsa, bütün hədiyyələrin qaytarılması tələb edilir. Oğlan tərəfi münasibətləri bitirdikdə isə müəyyən hədiyyələrin qızda saxlanılmasını daha münasib hesab edənlər olur. Bununla belə, bu yanaşmalar hüquqi qayda deyil, ailələrin adət və qarşılıqlı razılığı əsasında formalaşan ənənələrdir.
Xüsusilə kənd və rayonlarda nişanın pozulması bəzən yalnız iki gəncin ayrılması kimi deyil, ailələr arasında münasibətlərin korlanması kimi qəbul edilir. Bu səbəbdən hədiyyələrin qaytarılması məsələsinə ağsaqqallar və ailə böyükləri də müdaxilə edə bilirlər.
Qızıllar qanunla kimə məxsusdur?
Azərbaycan qanunvericiliyində nişanın pozulması ilə bağlı bütün hədiyyələrin avtomatik qaytarılmasını tələb edən ayrıca ümumi qayda yoxdur. Ancaq Mülki Məcəllənin bağışlama və əsassız varlanma ilə bağlı müddəaları belə mübahisələrdə tətbiq oluna bilər. Mülki Məcəllənin 666-cı maddəsi bağışlama münasibətlərini tənzimləyir. Bununla yanaşı, 1091 və 1092-ci maddələr müəyyən hallarda hüquqi əsası aradan qalxmış əmlakın geri tələb olunmasına imkan verir. Əsas məsələ hədiyyənin hansı məqsədlə verilməsidir. Məsələn, sırf gələcək nikahın baş tutacağı nəzərə alınaraq təqdim edilən qızıllarla ad günü münasibətilə verilmiş şəxsi hədiyyənin hüquqi vəziyyəti eyni olmaya bilər.
Azərbaycanda məhkəməyə qədər gedən nişan qalmaqalı
2024-cü ildə açıqlanan məhkəmə təcrübəsi bu məsələyə xüsusi diqqət çəkib. Belə ki, 2022-ci il iyunun 1-də Azərbaycanda bir cütlüyün nişan mərasimi keçirilib. Toy iyunun 25-nə planlaşdırılsa da, nikah baş tutmayıb. Bundan sonra oğlan tərəfi nişanda verilmiş qızıl-zinət əşyalarını geri tələb edib. Aşağı instansiya məhkəmələrində məsələyə fərqli yanaşılıb. Lakin Ali Məhkəmə qızılların gələcək nikahın baş tutacağı gözləntisi ilə verilməsini əsas götürüb. Nəticədə əşyaların qaytarılması barədə qərar qəbul edilib. Bu iş göstərir ki, nişan hədiyyələrinin hüquqi taleyi yalnız onların kimə təqdim olunmasından deyil, hansı niyyətlə verilməsindən də asılıdır.
Bəs xonçalar, geyimlər və telefonlar?
Ən çox mübahisə yaradan məsələlərdən biri də qızıllardan başqa hədiyyələrin taleyidir. Azərbaycan adətlərində nişan zamanı şirniyyat, meyvə, kosmetika, geyim, ətir və müxtəlif xonçalar aparılır. Ənənəvi yanaşmada istifadə edilmiş ərzaqların və gündəlik istehlak məhsullarının geri istənilməsi çox vaxt münasib qarşılanmır. Lakin bahalı telefon, məişət texnikası və digər qiymətli əşyalarla bağlı mübahisə fərqli qiymətləndirilə bilər. Belə hallarda əşyanın kim tərəfindən alındığı, hansı məqsədlə təqdim edildiyi və onun kimdə olması əhəmiyyət daşıyır. Bəs nişan üzüyü? Əgər üzük gələcək nikahın simvolu kimi verilibsə, onun qaytarılması tələb oluna bilər. Ancaq hər bir mübahisənin nəticəsi konkret sübutlardan asılıdır.
Nişanı pozan tərəf bütün xərcləri ödəməlidirmi?
Cəmiyyətdə geniş yayılmış fikirlərdən biri budur ki, nişanı kim pozubsa, qarşı tərəfin bütün xərclərini də həmin şəxs ödəməlidir. Əslində, belə avtomatik hüquqi öhdəlik yoxdur. Restoran xərcləri, fotoqrafın pulu, dekorasiya, musiqi və digər xidmətlərə ödənilən vəsait nişan hədiyyələrindən fərqlənir. Bu xərclərin geri tələb edilməsi üçün ayrıca hüquqi əsas və sübutlar olmalıdır. Yalnız nişanın pozulması faktı bütün mərasim xərclərinin qarşı tərəfdən alınmasına kifayət etmir.
Hədiyyələrin qaytarılmasından imtina edilərsə, nə etməli?
Hüquqşünasların tövsiyə etdiyi əsas məsələlərdən biri qiymətli hədiyyələrin alındığını və təqdim edildiyini təsdiqləyən sübutların saxlanılmasıdır. Qızılların alış qəbzləri, nişan mərasiminin foto və videoları, yazışmalar, eləcə də şahid ifadələri məhkəmə mübahisəsində əhəmiyyətli ola bilər. Əvvəlcə tərəflərin qarşılıqlı razılığa gəlməsi, bu mümkün olmadıqda isə hüquqi yolla müraciət edilməsi daha məqsədəuyğundur.
Ən böyük itki qızıl deyil, münasibətlərdir
Nişan pozulanda bəzən ailələr bir-birindən yalnız hədiyyələri deyil, mərasimə çəkilən bütün xərcləri tələb edirlər. Belə mübahisələr keçmiş nişanlıların şəxsi həyatına da mənfi təsir göstərir. Azərbaycan ailə ənənələrində böyüklərin vasitəçiliyi ilə məsələnin sakit həll edilməsi mühüm yer tutur. Bununla belə, adət-ənənə heç kimin qanuni əmlak hüququnu aradan qaldırmır. Ən vacib məqam budur: nişanın pozulması heç bir gəncin evlənməyə məcbur edilməsi üçün əsas ola bilməz. Hədiyyələrin qaytarılması hüquqi mübahisədir, ailə qurmaq isə hər iki şəxsin könüllü qərarı olmalıdır. Nəticə etibarilə, Azərbaycanda nişan pozulduqda qızıl və digər qiymətli hədiyyələrin geri qaytarılması mümkün olsa da, hər bir əşyanın hüquqi taleyi onun verilmə məqsədinə və konkret vəziyyətə əsasən müəyyənləşdirilir.
