Azərbaycanın ən uca zirvələrində qərar tutan, hər daşı bir tarix olan Kəlbəcər rayonu bu gün həm faciəli keçmişin xatirələrini yaşadır, həm də gələcəyin modern simasını qurur. 1993-cü ilin aprelində başlanan "ölüm yürüşü"ndən 2020-ci ilin qürurlu qayıdışına qədər keçən yol xalqımızın sarsılmaz iradəsinin göstəricisidir.

Sfera.az Kəlbəcərin işğal dövründən bu gününə qədər keçdiyi çətin və şərəfli yolu təqdim edir:

1993-cü il: Murovun qarlı aşırımlarında yazılan dram

1993-cü ilin aprel ayı Azərbaycan tarixinə ən ağır və amansız humanitar fəlakətlərdən biri kimi həkk olundu. Kəlbəcərin işğalı zamanı Ermənistan silahlı qüvvələrinin rayonu dörd bir tərəfdən mühasirəyə alması on minlərlə dinc sakini çıxılmaz vəziyyətdə qoydu. Bu, sadəcə bir ərazinin itirilməsi deyil, bəşəriyyətin gözü qarşısında baş verən sağalmaz bir dram idi. Laçın dəhlizi artıq kəsildiyi üçün əhalinin yeganə xilas yolu dəniz səviyyəsindən 3000 metrdən yüksək olan Murovdağ və Güzgü aşırımları idi. Aprelin dondurucu şaxtasında, dizə qədər qarın içində başlayan bu köç tarixin ən ağır sınaqlarından birinə çevrildi. Qəfil hücum nəticəsində insanlar heç bir hazırlıq görmədən, bəzən hətta evlərindən ayaqyalın çıxaraq sıldırım qayaları və buzlu yolları aşmağa məcbur oldular. Şaxtalı hava şəraiti və qida çatışmazlığı nəticəsində onlarla körpə analarının qucağındaca donaraq can verdi. Hərəkət qabiliyyətini itirən yaşlı sakinlər isə dağ keçidlərində çarəsiz halda həyatlarını itirdilər. Düşmən qüvvələri təkcə təbiətlə mübarizə aparan dinc əhalini deyil, həm də onların yeganə qaçış yollarını ağır texnika və silahlardan atəşə tutaraq fəlakətin miqyasını daha da böyütdü. Bu "ölüm yürüşü" zamanı yüzlərlə azərbaycanlı soyuqdan, aclıqdan və birbaşa silahlı hücumlardan həyatını itirdi, onlarla insan isə itkin düşdü. Kəlbəcər sakinlərinin Murov aşırımlarında çəkdiyi bu acılar, mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri və XX əsrin unudulmaz insanlıq dramı kimi tarixin qanlı səhifələrinə yazıldı.

Unudulmayan yara: Tunel faciəsi

Kəlbəcərin işğalı zamanı baş vermiş ən dəhşətli və qanlı hadisələrdən biri, tariximizə "Tunel qırğını" kimi həkk olunmuş faciədir. Bu hadisə sadəcə bir hərbi toqquşma deyil, dinc sakinlərə qarşı məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş kütləvi qətliamdır. 1993-cü ilin aprelində rayonun mühasirə halqası daraldıqca, minlərlə mülki sakin - qocalar, qadınlar və uşaqlar yeganə çıxış yolu olan dağ tunellərinə üz tutdular. Lakin erməni hərbi birləşmələri bu dar keçidləri qabaqcadan hədəf seçərək mənfur bir plan hazırlamışdı. Rayondan çıxmağa çalışan mülki avtomobil karvanları tunellərin giriş və çıxışlarında pusquya salındı. Dar məkanda manevr imkanı olmayan silahsız insanlar ağır silahlardan və avtomatlardan birbaşa atəşə tutuldular. Tunellərdə heç bir hərbi birləşmə və ya strateji hədəf yox idi. Hədəf yalnız canını qurtarmağa çalışan, əlində ağ bayraq tutan dinc sakinlər idi. Bu, hadisənin hərbi əməliyyat deyil, birbaşa etnik təmizləmə olduğunu sübut edir. Atəşdən möcüzə nəticəsində sağ qalan yüzlərlə insanın taleyi daha acınacaqlı oldu. Onların böyük bir hissəsi hadisə yerindəcə əsir götürüldü. Əsir götürülən sakinlər aylarla ağır fiziki və mənəvi işgəncələrə məruz qaldı.

Beynəlxalq humanitar təşkilatların hesabatlarında bu insanların girov kimi saxlanılması və onlarla qeyri-insani rəftar edilməsi faktlarla sənədləşdirilib. Həmin gün tunellərdə itkin düşən bir çox Kəlbəcər sakininin taleyi bu gün də naməlum qalmaqdadır. Beynəlxalq hüquqa görə, döyüşlərdə iştirak etməyən mülki şəxslərin qəsdən hədəf alınması ağır müharibə cinayəti və bəşəriyyətə qarşı cinayətdir. Cenevrə konvensiyalarının kobud şəkildə pozulduğu bu qətliamın hüquqi qiyməti hələ də dünya birliyinin gündəmində qalmalıdır.

Bu gün Kəlbəcərin həmin tunelləri təkcə coğrafi bir keçid deyil, həm də xalqımızın sarsılmaz iradəsinin, çəkdiyi böyük acıların və tökülən günahsız qanların canlı şahididir. Bu qanlı səhifə, tariximizin unudulmaz yarası olmaqla yanaşı, həm də gələcək nəsillər üçün bir sayıqlıq dərsi rolunu oynayır.

25 noyabr: Qələbənin və qürurun zirvəsi

2020-ci ilin payızında baş verən 44 günlük Vətən Müharibəsi Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinə qızıl hərflərlə yazılmaqla yanaşı, Kəlbəcər rayonunun taleyində də həlledici dönüş nöqtəsi oldu. İllərdir sıldırım qayaları və keçilməz aşırımları ilə düşmən üçün "alınmaz qala" hesab edilən Kəlbəcər, Azərbaycanın hərbi qüdrəti və siyasi iradəsi qarşısında təslim oldu. Kəlbəcərin azad edilməsi Azərbaycanın müasir hərb tarixində unikal bir səhifədir. Şuşanın azad edilməsi və ordumuzun digər istiqamətlərdəki sarsıdıcı zərbələri düşməni kapitulyasiyaya məcbur etdi. Azərbaycan ordusunun döyüş meydanındakı əməliyyat uğurları Ermənistanı çıxılmaz vəziyyətə saldı. Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən diplomatik gedişlər nəticəsində Kəlbəcərin azadlığı döyüş meydanından masa arxasına daşındı. 10 noyabr 2020-ci il tarixində imzalanmış üçtərəfli bəyanatın bəndlərinə əsasən, Kəlbəcər rayonu bir şəhid verilmədən, bir güllə belə atılmadan Azərbaycana qaytarıldı. Bu, ordumuzun gücünün yaratdığı psixoloji üstünlüyün və dövlətimizin siyasi nüfuzunun təntənəsi idi. Ermənistan tərəfinin vaxt istəməsi səbəbindən bir qədər gecikmə olsa da, nəhayət, 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan əsgəri 27 illik fasilədən sonra Kəlbəcərin uca dağlarına ayaq basdı. Həmin gün Kəlbəcərdə Azərbaycanın dövlət bayrağı ucaldıldı və rayonun 27 illik əsarətinə rəsmən son qoyuldu. Bu, sadəcə bir ərazinin geri qaytarılması deyil, həm də minlərlə Kəlbəcərlinin tapdanmış qürurunun və pozulmuş hüquqlarının bərpası idi. 1993-cü ildə Murovun qarlı yollarında doğma yurdunu tərk etməyə məcbur qalan insanların qisası alındı. Azərbaycan əsgəri həmin yollardan bu dəfə qalib və sahib kimi keçdi.

Kəlbəcərin azad edilməsi ilə Azərbaycan həm də özünün dövlət sərhədlərinin mühüm bir hissəsinə nəzarəti bərpa etdi. Bu hadisə regionda yeni reallıqlar yaratdı və Kəlbəcəri işğalın qanlı xatirələrindən təmizləyərək, onu böyük quruculuq və dirçəliş mərhələsinə hazırladı. 25 noyabr tarixi artıq Kəlbəcərlilər üçün təqvimdəki sıradan bir gün deyil, milli qürur və yeni həyatın başlanğıcıdır.

Yeni Kəlbəcər: "Ağıllı" və modern quruculuq

Bu gün Kəlbəcər təkcə Azərbaycanın deyil, regionun ən böyük və modern tikinti meydançasını xatırladır. Prezident İlham Əliyevin xüsusi nəzarəti və tapşırıqları ilə icra olunan layihələr, rayonun həm iqtisadi, həm də strateji simasını kökündən dəyişir. Artıq Kəlbəcər deyəndə ağlımıza sadəcə sıldırım qayalar deyil, yüksək texnologiya və davamlı inkişaf gəlir.

Bir vaxtlar insanların piyada keçərkən həyatını itirdiyi sərt aşırımlar indi tarixin arxivinə gömülür. Murovdağ silsiləsindən keçən və inşası sürətlə davam edən 12 kilometrlik nəhəng tunel bölgənin nəqliyyat xəritəsini yenidən cızır. Bu layihə sürücüləri ilin bütün fəsillərində, xüsusən də sərt qış aylarında keçilməz olan Murov aşırımından xilas edəcək. Tunelin istifadəyə verilməsi ilə Bakıdan Kəlbəcərə olan məsafə saatlarla qısalacaq, bu isə həm mülki gediş-gəliş, həm də logistika üçün inqilabi addımdır.

Kəlbəcərin sürətli və bol sulu dağ çayları artıq rayonun işıq mənbəyinə çevrilib. Bölgədə qurulan ekoloji təmiz enerji infrastrukturu diqqət çəkir. Çaylar üzərində onlarla Kiçik Su Elektrik Stansiyası (KSES) inşa edilib və bir çoxu artıq fəaliyyət göstərir. Bu stansiyalar sayəsində rayon artıq öz daxili enerji ehtiyacını tamamilə yerli resurslar hesabına ödəyir. Bu, Kəlbəcəri Azərbaycanın "Yaşıl Enerji" paytaxtlarından birinə çevirir.

Dünyaca məşhur, müalicəvi əhəmiyyətinə görə analoqu olmayan "İstisu" bulaqları yenidən öz əzəmətinə qayıdır. Bulaqlar ətrafında ucaldılan ən müasir otel və sanatoriya kompleksi həm yerli, həm də xarici turistlərin qəbulu üçün nəzərdə tutulub. Yaxın illərdə bu kompleksin istifadəyə verilməsi Kəlbəcəri Cənubi Qafqazın ən mühüm sağlamlıq və rekreasiya mərkəzinə çevirəcək ki, bu da bölgədə yüzlərlə yeni iş yerinin açılması deməkdir.

Rayonun yaşayış məntəqələri klassik kənd modelindən uzaq, tamamilə modern yanaşmalarla bərpa edilir. Yenidən qurulan kəndlərdə alternativ enerji, rəqəmsal idarəetmə və yüksək sürətli internet əsas meyardır. Qayıdacaq sakinlər üçün həm kənd təsərrüfatı, həm də məişət şəraiti ən müasir texnoloji imkanlarla təmin olunacaq. Bu, kənd həyatı ilə şəhər komfortunun birləşməsidir.

Böyük Qayıdışın astanasında: Kəlbəcər sədaları artıq zəfər və quruculuqdan gəlir

Kəlbəcərdə aparılan genişmiqyaslı işlərin tək bir ali məqsədi var: on minlərlə Kəlbəcər sakininin doğma yurdlarına təhlükəsiz, layiqli və daimi qayıdışını təmin etmək. Bu gün rayon sadəcə bərpa olunmur, o, həm də gələcək nəsillər üçün ən müasir standartlara uyğun yenidən doğulur.

"Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində rayonda yaşayışın bərpası kompleks xarakter daşıyır. Artıq Kəlbəcər mərkəzində və ətraf kəndlərdə mühüm obyektlərin inşası yekunlaşmaq üzrədir. Sakinlərin rahatlığı üçün inşa edilən binalar ən yeni memarlıq üslubunda və yüksək dözümlülüklə ucaldılır. Rayonda beynəlxalq standartlara cavab verən məktəb binaları, uşaq bağçaları və geniş imkanlara malik mərkəzi xəstəxanaların inşası sürətlə tamamlanır. Bu, qayıdacaq əhalinin bütün sosial ehtiyaclarının yerindəcə ödənilməsinə hesablanıb.

Kəlbəcər bu gün Azərbaycanın milli qürurunun və dirçəlişinin canlı rəmzidir. 30 illik işğalın və təhqir olunmuş abidələrimizin qisası döyüş meydanında alındıqdan sonra, indi ikinci mərhələ - iqtisadi qələbə mərhələsi başlayıb. Zəngin yeraltı ehtiyatları, nəhəng turizm potensialı və kənd təsərrüfatı imkanları Kəlbəcəri yaxın gələcəkdə ölkə iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevirəcək.

Dünən ağrı, mühasirə və "Tunel qırğını" kimi dəhşətli faciələrlə xatırlanan o dar dağ yolları, bu gün Azərbaycanın qüdrətini nümayiş etdirən müasir magistrallara, inkişaf və tərəqqi dəhlizlərinə çevrilib.

Dünənin qaçqın və köçkün taleyi yaşamış Kəlbəcər sakini üçün bu gün ümidin zirvəsidir. Rayonun hər qarışında aparılan quruculuq işləri göstərir ki, Kəlbəcər artıq sadəcə xəritədəki bir nöqtə deyil, o, Azərbaycanın modern, iqtisadi baxımdan sarsılmaz və dinc gələcəyinin parlayan ulduzudur. Zəfərlə taclanan bu torpaqlarda indi yeni bir həyat başlayır - daha güclü, daha müasir və əbədi.

Firuzə Əliyeva
Sfera.az

Murovun qarlı aşırımlarından Zəfər zirvəsinə: Kəlbəcərin şərəfli yolçuluğu