ABŞ‑da prezident seçkiləri ilə bağlı müzakirələr yenidən qızışıb. Prezident Donald Trampın üçüncü müddətə namizədliyini irəli sürmək istədiyini açıq şəkildə dilə gətirməsi həm siyasi dairələrdə, həm də ictimaiyyətdə ciddi rezonans doğurub. Xüsusilə seçicilərin müəyyən hissəsi arasında populyarlığının yüksək qalması bu bəyanatları daha da diqqət mərkəzinə gətirib. Lakin Trampın istəyi yalnız siyasi ambisiya məsələsi deyil, eyni zamanda ABŞ Konstitusiyasının qoyduğu sərt hüquqi çərçivələrlə toqquşur.

Bəs ABŞ qanunvericiliyi Donald Trampa üçüncü dəfə prezidentliyə namizəd olmaq imkanı verirmi və belə bir cəhd hansı hüquqi, siyasi və beynəlxalq nəticələrə yol aça bilər?

Mövzu ilə bağlı Sfera.az‑a açıqlama verən amerikalı analitik İrina Tsukerman bildirib ki, hazırkı Amerika Birləşmiş Ştatları qanunvericiliyinə əsasən, Donald Trampın prezident kimi üçüncü müddətə namizədliyini irəli sürməsinə icazə verilmir.

Onun sözlərinə görə, qayda çox aydındır və ABŞ Konstitusiyasının İyirmi İkinci Düzəlişindən irəli gəlir:

“Bu düzəlişdə deyilir ki, heç bir şəxs iki dəfədən çox prezident seçilə bilməz. Bu düzəliş Böyük Böhran və İkinci Dünya müharibəsi dövründə Franklin Ruzveltin dörd dəfə seçilməsindən sonra qəbul edilib. O dövrdə qanunvericilər hesab edirdilər ki, prezidentlik müddətlərinin məhdudlaşdırılması bir şəxsdə çox uzun müddət cəmləşmənin qarşısını almaq üçün zəruridir.

Bu qayda populyarlığından, partiya mənsubiyyətindən və ya siyasi şəraitdən asılı olmayaraq hər kəsə aiddir. Əgər bir prezident artıq iki dəfə seçilibsə, həmin şəxsin yenidən seçilməsinə konstitusiya ilə qadağa qoyulur. Tramp artıq bir tam müddət xidmət edib və ikinci müddətini tamamladığı ssenariyə görə, başqa bir seçki qələbəsinə hüquqi qapı bağlanır. Üçüncü seçki qələbəsinə imkan verən adi hüquqi mexanizm yoxdur”.

İ. Tsukerman qeyd edib ki, bəzi tərəfdarlar düzəlişə etiraz edilə və ya yaradıcı şəkildə şərh edilə biləcəyini iddia edirlər:

“Lakin bu arqumentlər əksər hüquq mütəxəssisləri tərəfindən ciddi qəbul edilmir. Düzəlişin dili aydındır və müzakirə üçün az yer qoyur. Məhkəmələr, seçki rəsmiləri və ştat hökumətləri qanuni olaraq onu tətbiq etməlidirlər. Əgər Tramp üçüncü müddətə seçki bülletenlərində görünməyə cəhd etsəydi, ştatlar demək olar ki, onun namizədliyini bloklayacaq və məhkəmələr demək olar ki, bu qərarları dəstəkləyəcək.

Trampın üçüncü müddətə namizəd olmasına imkan verə biləcək yeganə qanuni yol Konstitusiyanın özünü dəyişdirmək olardı. Bunu etmək olduqca çətindir. Bu, Konqresdə böyük razılaşma və ştatların böyük əksəriyyətinin təsdiqini tələb edir. Ölkədəki siyasi bölünmə səviyyəsini nəzərə alsaq, belə bir razılaşma olduqca ehtimalsızdır. Konstitusiya dəyişiklikləri nadirdir, çünki onlar geniş və davamlı milli konsensusu əks etdirməlidir”.

Analitik qeyd edib ki, əgər Tramp bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, üçüncü müddətə fəal şəkildə seçki kampaniyası aparsa, nəticə hüquqi və siyasi xaos olar:

“Məhkəmə iddiaları tez bir zamanda qaldırılacaq, seçki rəsmiləri güclü təzyiq altında qalacaq və məhkəmələr müdaxilə etməyə məcbur olacaq. Bu, seçicilər, xüsusən də kampaniyanın qanuni olduğuna inananlar arasında çaşqınlıq yaradacaq.

Məhkəmə zalından kənarda da ciddi siyasi nəticələr olacaq. Hətta Trampın siyasətini dəstəkləyən bəzi seçicilər belə aydın konstitusiya qaydasını pozmaqdan narahat ola bilərlər. Bu, siyasi qütbləşməni dərinləşdirə və seçkilərlə bağlı inamsızlığı artıra bilər.

Üçüncü dəfə prezidentliyə namizəd olmağın təhlükəli bir presedent yaratmaq riski də var. Bir liderə üçüncü dəfə namizədliyini irəli sürməyə icazə verilərsə, gələcək liderlər digər konstitusiya sərhədlərini sınaqdan keçirmək üçün cəsarətlənə bilərlər. Zamanla bu, Konstitusiyanı zəiflədə bilər.

Nəticə etibarilə, populyarlıq konstitusiya qanununu üstələmir. Amerika sistemində lider geniş şəkildə dəstəklənsə belə, hakimiyyəti məhdudlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Bu məhdudiyyət sistemin necə işləməsi üçün qəsdən və əsasdır. Prezidentlik müddətinə məhdudiyyətlər həmin şəxsin kimliyindən və ya nə qədər populyar olmasından asılı olmayaraq, ölkənin hakimiyyəti hər hansı bir şəxsdə cəmləşməsindən qorumaq üçün mövcuddur".

Firuzə Əliyeva
Sfera.az

İyirmi İkinci Düzəliş - Trampın planını pozur