Dövlətlər bir-birini necə izləyir? - Tarixi dəyişən CASUSLAR
Dünyada hərbi toqquşmaların sayı artsa da, ən böyük savaşların bir hissəsi artıq görünməz şəkildə aparılır.
Dövlətlər tanklarla deyil, məlumatla mübarizə aparır. Kimin daha çox məlumatı varsa, kimin rəqibinin planlarını əvvəlcədən öyrənmək imkanı varsa, qlobal siyasətdə üstünlük qazanır.
ABŞ, Çin, Rusiya, İsrail və Böyük Britaniya kimi ölkələr milyardlarla dollar vəsaiti kəşfiyyat sistemlərinin inkişafına yönəldir. Müasir dövrdə casusluq yalnız gizli agentlərdən ibarət deyil – peyklər, süni intellekt, kibersistemlər və böyük məlumat bazaları da bu mübarizənin əsas silahlarına çevrilib.
Dövlətlər kəşfiyyat vasitəsilə rəqiblərinin hərbi planlarını öyrənir, yeni texnologiyalar haqqında məlumat toplayır, siyasi qərarların arxasındakı məqsədləri analiz edir və mümkün təhlükələri əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə çalışır. Müasir dünyada bir ölkənin gücü yalnız ordusunun sayı ilə deyil, məlumat toplamaq və onu düzgün təhlil etmək qabiliyyəti ilə də ölçülür.
Dünyanın ən məşhur kəşfiyyat hadisələri
"Enigma" əməliyyatı: Almaniyanın məxfi kodunu qıran kəşfiyyat savaşı
İkinci Dünya müharibəsi zamanı ən böyük kəşfiyyat uğurlarından biri Almaniyanın "Enigma" şifrələmə sisteminin sındırılması oldu. Almaniya ordusu, xüsusilə dəniz qüvvələri, mühüm hərbi məlumatları ötürmək üçün "Enigma" adlı xüsusi şifrələmə maşınından istifadə edirdi. Bu cihaz vasitəsilə göndərilən mesajların düşmən tərəfindən oxunmasının mümkün olmadığı düşünülürdü. Alman komandanlığı hesab edirdi ki, "Enigma" sistemi sayəsində hərbi planlar tam məxfi qalacaq.
Lakin Polşa riyaziyyatçıları 1930-cu illərdə bu sistem üzərində işləməyə başladı və daha sonra Britaniyanın kəşfiyyat mərkəzi olan "Bletchley Park" komandası bu işi davam etdirdi. Britaniyalı alim və riyaziyyatçı Alan Türinqin də daxil olduğu komanda xüsusi hesablama qurğuları hazırlayaraq alman mesajlarının şifrəsini açmağa nail oldu. Bu uğur müttəfiqlərə alman sualtı qayıqlarının hərəkətlərini izləməyə, hərbi əməliyyatlar barədə əvvəlcədən məlumat əldə etməyə, Atlantik okeanındakı döyüşlərdə üstünlük qazanmağa imkan verdi.
Tarixçilərin fikrincə, "Enigma"nın qırılması müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərdi və Avropada müharibənin qısalmasına kömək edən əsas amillərdən biri oldu.
"U-2" casus təyyarəsi böhranı: ABŞ və SSRİ arasında gərginliyin pik nöqtəsi
Soyuq müharibə dövründə ABŞ və Sovet İttifaqı arasında ən ciddi diplomatik böhranlardan biri 1960-cı ildə baş verdi. ABŞ uzun müddət yüksək hündürlükdə uçan "U-2" casus təyyarələrindən istifadə edərək Sovet ərazisini müşahidə edirdi. Bu təyyarələr adi hərbi aviasiyanın çata bilmədiyi yüksəkliklərdə uçaraq sovet hərbi bazaları, raket sistemləri və digər strateji obyektlər haqqında məlumat toplayırdı.
1960-cı il mayın 1-də ABŞ pilotu Frensis Qeri Pauersin idarə etdiyi "U-2" təyyarəsi Sovet hava məkanında vuruldu. SSRİ əvvəlcə təyyarənin vurulduğunu açıqladı, daha sonra isə pilotun sağ ələ keçirildiyini bildirdi. Moskva ABŞ-ni casusluqda ittiham etdi.
Hadisə ABŞ və SSRİ arasında planlaşdırılan yüksək səviyyəli görüşün pozulmasına səbəb olmuşdu. ABŞ Prezidenti Duayt Eyzenhauer əməliyyata görə siyasi təzyiqlərlə üzləşdi. Pauers SSRİ-də məhkəmə qarşısına çıxarıldı və casusluqda ittiham olunaraq həbs edildi. Daha sonra 1962-ci ildə ABŞ və SSRİ arasında keçirilən casus dəyişdirilməsi zamanı azad edildi. "U-2" hadisəsi göstərdi ki, Soyuq müharibədə məlumat əldə etmək uğrunda mübarizə diplomatik münasibətləri belə poza bilər.
"Kembric beşliyi": Britaniyanın daxilindəki sovet casus şəbəkəsi
"Kembric beşliyi" XX əsrin ən məşhur casus qalmaqallarından biridir. Bu ad 1930-cu illərdə Britaniyanın Kembric Universitetində oxuyan və sonradan Sovet İttifaqına məlumat ötürən bir qrup şəxslə bağlıdır. Qrup üzvlərinin Britaniyanın dövlət strukturlarında, diplomatik xidmətində və təhlükəsizlik sahəsində yüksək vəzifələrə qədər yüksəldiyi bildirilir. Onlar uzun illər ərzində Sovet İttifaqına Britaniyanın xarici siyasəti, hərbi strategiyalar, Qərbin təhlükəsizlik planları və kəşfiyyat məlumatları barədə məlumat ötürürdülər. Ən tanınmış üzvlərindən biri Kim Filbi idi. O, uzun müddət Britaniya kəşfiyyatında yüksək vəzifədə çalışdı və daha sonra sovet agenti olduğu üzə çıxdı. "Kembric beşliyi" hadisəsi Qərb ölkələrində təhlükəsizlik sistemlərinin yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb oldu və kəşfiyyat qurumlarında ciddi yoxlamalar başladı.
"Stuxnet" kiberhücumu: Rəqəmsal müharibənin başlanğıcı
"Stuxnet" dünyanın ilk məşhur dövlət səviyyəli kiberhücumlarından biri hesab olunur. 2010-cu ildə aşkar edilən bu zərərli proqram İranın nüvə proqramı ilə əlaqələndirilib. Mütəxəssislərin fikrincə, virus İranın Natanz nüvə obyektində istifadə olunan sentrifuqalara zərər vurmaq üçün hazırlanmışdı. "Stuxnet" adi kompüter viruslarından fərqli idi. O, konkret sənaye sistemlərini hədəfə alır və fiziki avadanlıqlara təsir edə bilirdi. Hücum nəticəsində İranın nüvə proqramının müəyyən müddət gecikdiyi barədə iddialar yayıldı. ABŞ və İsrailin bu əməliyyatın arxasında olduğu barədə çoxsaylı xəbərlər yayılsa da, hər iki ölkə bunu rəsmi şəkildə təsdiqləməyib. "Stuxnet" hadisəsi göstərdi ki, gələcəyin müharibələri yalnız quruda, dənizdə və havada deyil, kompüter sistemlərində də aparılacaq.
Edvard Snouden hadisəsi: Kəşfiyyatın gizli dünyasını açan sızma
2013-cü ildə ABŞ Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin (NSA) keçmiş əməkdaşı Edvard Snouden dünyanın ən böyük məlumat sızmalarından birinə səbəb olub. Snouden ABŞ kəşfiyyat proqramları ilə bağlı çoxsaylı məxfi sənədləri mediaya təqdim etmişdi. Sızdırılan məlumatlarda ABŞ kəşfiyyatının internet rabitələrini, telefon məlumatlarını,
elektron yazışmaları, xarici liderlərin əlaqələrini izləməyə imkan verən proqramlardan istifadə etdiyi iddia olunurdu.
Hadisə dünya miqyasında böyük müzakirələr yaratdı. Bir tərəf Snoudeni dövlət sirrlərini açıqlayan şəxs kimi tənqid etdi, digər tərəf isə onu insanların məxfilik hüququnu müdafiə edən məlumat yayıcısı hesab etdi.
Snouden ABŞ-dən ayrıldıqdan sonra Rusiyada sığınacaq aldı. Bu hadisə dövlət təhlükəsizliyi ilə şəxsi məxfilik arasında balans məsələsini bütün dünyada gündəmə gətirdi.
"Enigma", "U-2", "Kembric beşliyi", "Stuxnet" və Snouden hadisəsi göstərir ki, dövlətlər arasındakı mübarizə yalnız açıq meydanlarda aparılmır. Bəzən bir şifrəni qırmaq, bir sənədi əldə etmək və ya bir kompüter sisteminə daxil olmaq tarixdə böyük dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
XXI əsrdə isə bu savaş daha da mürəkkəbləşir: artıq casuslar təkcə insan deyil, həm də alqoritmlər, peyklər və rəqəmsal sistemlərdir.
Gələcəyin casusları kim olacaq?
Ekspertlərin fikrincə, gələcəyin kəşfiyyat müharibəsində əsas üstünlük süni intellektə, məlumat analizinə, peyk texnologiyalarına və kvant hesablama sistemlərinə sahib olan ölkələrdə olacaq. Artıq dövlətlər yalnız düşmən ordularını deyil, sosial şəbəkələri, iqtisadi prosesləri və informasiya axınlarını da izləyirlər.
Dünyanın ən böyük kəşfiyyat savaşı gözlə görünmür. Bu müharibədə nə cəbhə xətti var, nə də rəsmi elan. Lakin böyük dövlətlər hər gün məlumat toplamaq, rəqiblərini analiz etmək və üstünlük qazanmaq uğrunda mübarizə aparır.
XXI əsrdə ən güclü silah bəzən raket deyil – doğru zamanda əldə edilən doğru məlumatdır.
Əzizə
Sfera.az
