Liberal iqtisadiyyatın əsas prinsipləri: azad bazar, mülkiyyət toxunulmazlığı və ...

Müasir dövrdə iqtisadi inkişafın və sosial rifahın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri azad sahibkarlıq və liberal iqtisadiyyat anlayışıdır. Bu iki anlayış bir-biri ilə sıx bağlı olub, bazar münasibətlərinin təbii şəkildə formalaşmasına, rəqabətin güclənməsinə və innovasiyaların artmasına şərait yaradır. Liberal iqtisadiyyat dövlətin iqtisadi proseslərə minimum müdaxiləsini, sahibkarlığın isə sərbəst fəaliyyət göstərməsini nəzərdə tutur. Bu isə yalnız fərdi sahibkarların yox, bütövlükdə cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişafına müsbət təsir göstərir.

Sfera.az xəbər verir ki, azad sahibkarlıq hər bir vətəndaşın qanun çərçivəsində sərbəst şəkildə biznes qurmaq, iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmaq hüququdur. Bu anlayış bir neçə əsas prinsip üzərində qurulur:

Sərbəst seçim hüququ: Sahibkar fəaliyyət sahəsini, əməkdaşlarını, tərəfdaşlarını və bazar seqmentini azad şəkildə seçir.

Mülkiyyət toxunulmazlığı: Sahibkarın qazancı, əmlakı və sərmayəsi qanunla qorunur.

Rəqabət mühiti: Azad sahibkarlıq rəqabətin inkişafına səbəb olur, bu da məhsul və xidmətlərin keyfiyyətini artırır, qiymətlərin isə optimallaşmasına gətirib çıxarır.
İnnovasiya təşviqi: Sahibkarlar rəqabətdə üstünlük qazanmaq üçün yeni texnologiyalara, kreativ yanaşmalara və müasir idarəçilik üsullarına müraciət edirlər.
Liberal iqtisadiyyat bazar qanunlarının azad şəkildə işləməsini təmin edən sistemdir. Bu sistemdə dövlətin rolu minimum səviyyədə saxlanılır, əsas məqsəd isə iqtisadi azadlıqların qorunmasıdır.

Liberal iqtisadiyyatın əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

    1.    Azad bazar mexanizmi: Qiymətlər, təklif və tələb bazarın təbii qanunlarına əsasən müəyyən olunur.
    2.    Dövlət müdaxiləsinin azlığı: Dövlət əsasən qanunvericilik bazasını yaradır və iqtisadiyyatın şəffaf işləməsinə nəzarət edir, lakin sahibkarlığın gündəlik fəaliyyətinə qarışmır.
    3.    Özəl mülkiyyətin üstünlüyü: İstehsal vasitələrinin və resursların əsas hissəsi özəl mülkiyyət formasında mövcuddur.
    4.    Rəqabət və istehlakçı hüquqları: Rəqabət bazarın sağlam inkişafını təmin edir, istehlakçılar isə daha keyfiyyətli və münasib qiymətli məhsullara çıxış əldə edirlər.

Bu modelin tətbiqi həm fərdlər, həm də dövlət üçün mühüm üstünlüklər yaradır.

Məsələn, sahibkarların sərbəst fəaliyyəti yeni iş yerlərinin yaranmasına, ÜDM-in artmasına və ixrac potensialının genişlənməsinə səbəb olur. Rəqabət nəticəsində daha keyfiyyətli məhsul və xidmətlər istehlakçılara əlçatan olur. Sahibkarlar daim yeni ideyalar axtarır, bu isə iqtisadiyyatın modernləşməsinə gətirib çıxarır. Azad sahibkarlıq vergilərin artmasına və dövlət gəlirlərinin çoxalmasına səbəb olur. Liberal iqtisadiyyat beynəlxalq bazarlara inteqrasiyanı asanlaşdırır, xarici sərmayənin ölkəyə cəlbini gücləndirir.

Azərbaycan son illər iqtisadi inkişaf strategiyasının mərkəzinə azad sahibkarlığın dəstəklənməsi və liberal iqtisadiyyatın təşviqini qoyub. Rəsmi məlumatlara görə, ölkədə iqtisadi islahatların əsas məqsədi dövlətin biznesə birbaşa müdaxiləsini minimuma endirmək, sərbəst bazar mühitini formalaşdırmaq və sahibkarların hüquqlarını qorumaqdır. 

Prezident İlham Əliyev çıxışlarında dəfələrlə vurğulayıb ki, sahibkarlığın inkişafı ölkənin iqtisadi siyasətində mühüm prioritetdir. Bunun nəticəsi olaraq son illərdə bir sıra mexanizmlər işə salınıb:

Sahibkarlığın İnkişafı Fondu vasitəsilə minlərlə sahibkara güzəştli kreditlər təqdim olunub;
Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi (KOBİA) yaradılaraq, KOB-ların bazara çıxışı, maarifləndirilməsi və dəstəklənməsi təmin olunub;

Elektron xidmətlərin tətbiqi ilə lisenziya və icazə prosedurları sadələşdirilib.

İqtisadiyyat Nazirliyinin açıqladığı məlumatlara görə, hazırda Azərbaycanda 1 milyondan çox sahibkarlıq subyekti fəaliyyət göstərir. Onların təxminən 99 faizi kiçik və orta sahibkarlıq (KOB) seqmentinə daxildir.

Rəsmi statistikaya əsasən, KOB-ların ölkə üzrə məşğulluqda payı daha çox artsa da, ÜDM-də payı hələ ki 30 faizə yaxınlaşır. Bu göstəricinin 2030-cu ilə qədər 50 faizə çatdırılması hədəflənir.

Azərbaycan hökuməti liberal iqtisadiyyatın prinsiplərini mərhələli şəkildə tətbiq edir. Dövlət əsasən biznes mühitinin hüquqi bazasını formalaşdırır, amma sahibkarlıq subyektlərinin gündəlik fəaliyyətinə müdaxilə etmir.

Ekspertlərin fikrincə, bazar münasibətlərinin genişlənməsi bir tərəfdən istehlakçıların keyfiyyətli və münasib qiymətli məhsullara çıxışını asanlaşdırır, digər tərəfdən isə rəqabəti gücləndirərək innovasiya təşəbbüslərini artırır.

Mütəxəssislərin fikrincə, Azərbaycanda azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi gələcəkdə ölkənin iqtisadi dayanıqlığını möhkəmləndirəcək, xarici sərmayələrin cəlbini artıracaq və sosial rifahın yüksəlməsinə xidmət edəcək.

Rəsmi hədəflərə görə, 2030-cu illərə qədər Azərbaycanda iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsi və sahibkar azadlığının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalacaq.

Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi yalnız iqtisadiyyatın deyil, bütövlükdə cəmiyyətin inkişafını təmin edən ən mühüm amillərdəndir. Bu model fərdlərə öz ideyalarını reallaşdırmaq imkanı verir, dövlətə isə iqtisadi güc qazandırır. XXI əsrin çağırışları göstərir ki, iqtisadi azadlıq və rəqabət əsaslı bazar münasibətləri olmadan dayanıqlı inkişaf mümkün deyil.

Bəsti Rəfizadə
Sfera.az

Mövzu: Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi;

Qeyd: Bu yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin dəstəyi ilə hazırlanıb.