Ərzaq qiymətləri nə qədər ucuzlaşa bilər?
Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsal qiyməti ilə istehlakçıya təqdim olunduğu qiymət arasındakı fərq aqrar sektorun əsas müzakirə mövzularından biridir.
Sfera.az bildirir ki, fermerin yetişdirdiyi məhsulu nisbətən aşağı qiymətə satması, istehlakçının isə həmin məhsulu daha baha alması təchizat zəncirindəki xərclərin və vasitəçilərin rolunu gündəmə gətirir.
Bəs istehsalçı ilə istehlakçı arasındakı vasitəçilər aradan qaldırılsa, ərzaq qiymətlərində nə qədər ucuzlaşma baş verə bilər?
Türkiyənin “Sezer Tarım və Sağım Texnologiyaları” şirkətinin rəhbəri Kağan Hişim III Beynəlxalq Aqro Biznes Forumunda çıxışı zamanı bu məsələyə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, istehsalçı ilə istehlakçı arasında çoxsaylı vasitəçilərin olması məhsulun son qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Şirkət rəhbəri nümunə olaraq fermerin məhsulu 1 manata başa gətirdiyi halda istehlakçının onu 3 manata aldığını bildirib. O hesab edir ki, Azərbaycan vasitəçilərin rolunu azaldan modelləri tətbiq etməklə aqrar sektorda daha sürətli inkişaf əldə edə bilər.
Məhsulun qiyməti hansı mərhələlərdə artır?
Kənd təsərrüfatı məhsullarının qiyməti yalnız istehsal xərclərindən asılı deyil. Məhsulun tarladan yığılması, çeşidlənməsi, qablaşdırılması, saxlanması, daşınması və satış məntəqələrinə çatdırılması da əlavə xərc yaradır.
Təchizat zəncirində hər bir iştirakçının öz xərcləri və gəlir marjası olur. Məhsul bir neçə alıcı və satıcı arasında əl dəyişdirdikdə son satış qiyməti ilə fermerin əldə etdiyi məbləğ arasında fərq yarana bilər.
Bununla belə, fermerin məhsulu 1 manata istehsal etməsi ilə onun 3 manata satılması arasındakı fərqin hamısını vasitəçilərin qazancı kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Belə bir nəticəyə gəlmək üçün konkret məhsul üzrə istehsal, daşınma, saxlama və satış xərcləri ayrıca hesablanmalıdır.
Vasitəçilərsiz satış mümkündürmü?
İstehsalçı ilə istehlakçı arasındakı məsafəni azaltmağın bir neçə yolu var. Bunlardan biri fermerlərin məhsullarını birbaşa bazarlarda və ya xüsusi satış məntəqələrində təqdim etməsidir.
Digər model fermer kooperativlərinin yaradılmasıdır. Bu halda bir neçə istehsalçı məhsulunu birləşdirərək çeşidləmə, qablaşdırma, saxlama və daşınma xərclərini bölüşə bilər. Böyük həcmdə məhsulun birlikdə satışa çıxarılması fermerlərin iri alıcılarla daha əlverişli şərtlərlə müqavilə bağlamasına da şərait yarada bilər.
Elektron ticarət platformaları da alternativlər arasındadır. Fermerlər məhsullarını birbaşa sifariş əsasında sata, alıcılar isə məhsulun mənşəyi və qiyməti barədə daha ətraflı məlumat əldə edə bilərlər.
Lakin bu modellərin uğurlu olması üçün yalnız vasitəçilərin sayını azaltmaq kifayət etmir. Məhsulun vaxtında çatdırılması, keyfiyyətinin qorunması və fasiləsiz təchizatın təmin edilməsi də vacibdir.
Vasitəçilərin aradan qalxması qiymətləri avtomatik aşağı salacaqmı?
İstehsalçı ilə istehlakçı arasında birbaşa əlaqənin qurulması qiymət fərqini azaltmaq üçün imkan yarada bilər. Ancaq vasitəçilərin tamamilə aradan qaldırılması bütün məhsulların ucuzlaşacağına zəmanət vermir.
Çünki topdansatış şirkətləri, distribütorlar və digər təchizat iştirakçıları məhsulun bazara çatdırılması, saxlanması və satışının təşkili kimi funksiyaları yerinə yetirirlər. Bu işlər istehsalçı tərəfindən həyata keçirildikdə həmin xərclər də fermerin üzərinə düşə bilər.
Əsas məsələ vasitəçilərin sayından çox, təchizat zəncirində yaranan əlavə xərclərin və qiymət əlavələrinin nə dərəcədə əsaslandırılmış olmasıdır. Rəqabətin zəif olduğu bazarlarda istehsalçıların satış imkanlarının məhdudluğu da onların məhsullarını aşağı qiymətə satmasına səbəb ola bilər.
Bu baxımdan, fermerlərin satış imkanlarının genişləndirilməsi, bazara çıxışının asanlaşdırılması və istehsalçı birliklərinin gücləndirilməsi aqrar sektorun inkişafı üçün əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan aqrar sektorunda hansı dəyişikliklərə ehtiyac var?
Aqrar sektorda qiymət fərqinin səbəblərini müəyyənləşdirmək üçün məhsullar üzrə istehsalçı, topdansatış və pərakəndə satış qiymətlərinin müqayisəsinə ehtiyac var. Belə məlumatlar qiymət artımının hansı mərhələdə daha çox baş verdiyini üzə çıxara bilər.
Eyni zamanda, bölgələrdə saxlama anbarlarının, soyuducu komplekslərin və çeşidləmə mərkəzlərinin inkişafı məhsul itkilərini azaltmağa kömək edə bilər. Fermerlərin market şəbəkələri ilə birbaşa müqavilələr bağlaması və kooperativlər vasitəsilə satış imkanlarının genişləndirilməsi də qiymət zəncirindəki əlavə xərclərin azaldılmasına şərait yarada bilər.
Nəticə etibarilə, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehlakçıya daha münasib qiymətlə çatdırılması üçün yalnız vasitəçilərin sayını azaltmaq deyil, bütövlükdə təchizat sistemini təkmilləşdirmək lazımdır. Fermerin daha çox gəlir əldə etməsi ilə istehlakçının daha ucuz məhsul alması arasında tarazlığın yaradılması isə aqrar siyasətin əsas istiqamətlərindən biri ola bilər.
Fatimə
