12 Avqust Beynəlxalq Gənclər Günüdür
Bu gün 12 avqust Beynəlxalq Gənclər Günüdür.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bu günü təsis etməsinin əsas məqsədi gənclərin qarşılaşdığı problemləri beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq, onların hüquq və imkanlarının genişləndirilməsini təşviq etmək, eləcə də gənclərin cəmiyyətin sosial, iqtisadi və siyasi həyatında fəal iştirakının əhəmiyyətini ön plana çıxarmaqdır.
Beynəlxalq Gənclər Gününün yaranması bir neçə il davam edən prosesin nəticəsidir. 1991-ci ildə Vyanada keçirilən BMT Sisteminin ilk Dünya Gənclər Forumunda iştirak edən gənclər beynəlxalq gənclər gününün elan olunmasını təklif ediblər. Daha sonra 1998-ci il avqustun 8-12-də Lissabonda keçirilən Gənclər üzrə Məsul Nazirlərin Ümumdünya Konfransında 12 avqustun Beynəlxalq Gənclər Günü kimi qeyd olunması təklif edilib. BMT Baş Assambleyası isə 17 dekabr 1999-cu ildə qəbul etdiyi 54/120 saylı qətnamə ilə bu tövsiyəni təsdiqləyib.
Beləliklə, Beynəlxalq Gənclər Günü ilk dəfə 12 avqust 2000-ci ildə qeyd olunub. Həmin vaxtdan etibarən hər il bu tarix gənclərlə bağlı müxtəlif mövzuların müzakirəyə çıxarıldığı, onların cəmiyyətə verdiyi töhfələrin diqqətə çatdırıldığı beynəlxalq gün kimi qeyd edilir. BMT də gəncləri yalnız gələcəyin qurucuları deyil, bu gün qlobal cəmiyyətin fəal tərəfdaşları kimi qiymətləndirir.
BMT-nin statistik məqsədlər üçün istifadə etdiyi beynəlxalq yanaşmada gənclər əsasən 15-24 yaş qrupu kimi müəyyən edilir. Bununla belə, müxtəlif ölkələr öz qanunvericiliklərinə uyğun olaraq gənclik yaş həddini fərqli müəyyənləşdirə bilər. Azərbaycanda isə qanunvericiliyə əsasən 14-29 yaş aralığında olan şəxslər gənc hesab edilir.
Gənclər məsələsi BMT-nin gündəliyində uzun illərdir mühüm yer tutur. Təşkilat hələ 1965-ci ildə gənclər arasında sülh, qarşılıqlı hörmət və xalqlar arasında anlaşma ideyalarının təşviqinə dair bəyannaməni dəstəkləyib. 1985-ci il isə BMT tərəfindən “Beynəlxalq Gənclər İli – İştirak, İnkişaf və Sülh” elan edilib. Sonrakı illərdə gənclərin sosial və iqtisadi inkişafda iştirakı, onların qərarvermə proseslərinə cəlb olunması və üzləşdikləri problemlərin həlli beynəlxalq gündəmin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Bu baxımdan 12 avqust yalnız bayram xarakterli tarix deyil. Günün əsas mesajlarından biri gənclərin təhsil, məşğulluq, səhiyyə, sosial müdafiə, sülh, innovasiya və ictimai həyatda imkanlarının genişləndirilməsidir. Eyni zamanda gənclərin öz gələcəkləri ilə bağlı qərarların qəbulunda söz sahibi olmalarının vacibliyi vurğulanır.
Bəs Azərbaycanda gənclərin sayı nə qədərdir və onların sosial-demoqrafik vəziyyəti necədir?
Sfera.az xəbər verir ki, Dövlət Statistika Komitəsinin son geniş məlumatlarına əsasən, Azərbaycanda 14-29 yaşlı gənclər ölkə əhalisinin 22,5 faizini təşkil edir. Başqa sözlə, ölkədə hər 100 nəfərdən təxminən 22-si gəncdir.
Dövlət Statistika Komitəsinin “Azərbaycan gəncləri - 2025” statistik məcmuəsində gənclərlə bağlı yalnız onların ümumi sayı deyil, demoqrafik vəziyyət, təhsil, elm, məşğulluq və işsizlik, sağlamlıq, idman, ailə vəziyyəti, asudə vaxt və hüquqpozmalarla bağlı geniş məlumatlar da əksini tapıb.
Gənclər ölkə əhalisinin beşdə birindən çoxunu təşkil edir. Rəsmi statistikaya görə, Azərbaycanda 14-29 yaşlı gənclərin sayı təxminən 2,3 milyon nəfərdir və onlar ölkə əhalisinin 22,5 faizini təşkil edir. Başqa sözlə, Azərbaycanda hər 100 nəfərdən 22-si gəncdir. Gənclərin 52,9 faizi şəhərlərdə, 47,1 faizi isə kəndlərdə yaşayır. Bununla yanaşı, son illərin dinamikası gənclərin əhali strukturundakı payının azaldığını göstərir: 2010-cu ildə bu göstərici 29,6 faiz olduğu halda, 2017-ci ildə 24,9 faizə, 2020-ci ildə 22,4 faizə, 2023-cü ildə 22,7 faizə, 2025-ci ildə isə 22,5 faizə düşüb.
Bu rəqəmlər Azərbaycanın əhalisi artmağa davam etsə də, ümumi əhali daxilində gənclərin xüsusi çəkisinin əvvəlki illərlə müqayisədə aşağı düşdüyünü göstərir. Dövlət Statistika Komitəsi 2025-ci ilin əvvəlinə gənclərin iqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə sayını və onların həmin ərazilərin ümumi əhalisində xüsusi çəkisini də ayrıca təqdim edib.
Gənclərin əmək bazarında vəziyyəti də diqqət çəkir. “Azərbaycan gəncləri - 2025” məcmuəsində 2024-cü ilin göstəricilərinə əsasən, 19-25 yaşlı 54 535 gənc işsiz kimi qeydiyyata alınıb. Bu rəqəm 2023-cü illə müqayisədə 8 738 nəfər azdır. Eyni zamanda, 2024-cü ildə 55 063 gənc işə düzəlib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 13 525 nəfər çoxdur. Beləliklə, bir il ərzində işə düzələn gənclərin sayı artıb, işsiz kimi qeydiyyata alınanların sayı isə azalıb.
Gənclərin əmək bazarındakı vəziyyətini yalnız qeydiyyatda olan işsizlərin sayı ilə ölçmək isə tam mənzərə yaratmır. Bu baxımdan NEET - yəni işləməyən, təhsil almayan və peşə hazırlığında iştirak etməyən gənclərin xüsusi çəkisi də mühüm göstəricidir. Dövlət Statistika Komitəsi bu göstəricini 15-24 yaş qrupu üzrə ayrıca hesablayır və onun əmək bazarından kənarda qalan gənclərin vəziyyətini daha geniş şəkildə əks etdirdiyini bildirir.
Gənc qadınların doğum göstəriciləri də Azərbaycanın demoqrafik mənzərəsində mühüm yer tutur. Dövlət Statistika Komitəsinin məcmuəsində 15-29 yaşlı qadınların dünyaya gətirdiyi uşaqlar, doğumun ardıcıllığı, rəsmi və qeyri-rəsmi nikahda olan qadınların doğum göstəriciləri ayrıca hesablanır. Eyni zamanda, 20 yaşadək qadınların dünyaya gətirdiyi uşaqların sayı da təqdim olunur. Yəni statistika gənclərin yalnız sayını deyil, onların ölkənin əhali artımında oynadığı rolu da izləməyə imkan verir.
Ailə qurmaq yaşı ilə bağlı rəqəmlər də ayrıca əksini tapıb. Məcmuədə 15-29 yaşlı əhalinin nikah vəziyyəti, nikaha daxil olanların yaş qrupları və 2024-cü ildə gənclər arasında baş vermiş nikah və boşanmalar barədə məlumatlar yer alır. 15-29 yaşlı boşanmış şəxslərin həm yaş qrupları, həm də nikahlarının nə qədər davam etməsi üzrə bölgüsü də təqdim edilir. Bu məlumatlar gənclərin ailə qurma və ailə həyatının davamlılığı ilə bağlı tendensiyaları izləməyə imkan verir.
Sağlamlıq göstəricilərində də diqqətçəkən rəqəmlər var. Məsələn, 2024-cü ildə Azərbaycanda gənclər arasında bədxassəli şiş diaqnozu ilə qeydiyyata alınanların sayı 393 nəfər olub. Bu göstərici 2010-cu ildə 218 nəfər, 2023-cü ildə isə 296 nəfər idi. Beləliklə, 2010-cu illə müqayisədə gənclər arasında qeydiyyata alınan bədxassəli şiş hallarının sayı əhəmiyyətli dərəcədə artıb.
Məcmuədə bununla yanaşı, gənclər arasında vərəm, zöhrəvi xəstəliklər, alkoqolizm, narkomaniya və toksikomaniya üzrə göstəricilər, ilk dəfə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərin əsas xəstəliklər üzrə bölgüsü, abortların yaş qruplarına görə sayı və idmanla məşğul olan gənclərin sayı da təqdim olunur. Beləliklə, statistika gənclərin sağlamlıq vəziyyətini ayrı-ayrı problemlər üzrə müqayisə etməyə imkan verir.
Hüquqpozmalarla bağlı rəqəmlər də gənclərin sosial portretinin bir hissəsidir. Dövlət Statistika Komitəsinin əvvəlki məcmuəsində 2023-cü ildə cinayət törətmiş 14-29 yaşlı gənclərin sayı 6 869 nəfər göstərilib. Həmin il cinayət törədən şəxslərin ümumi sayı 25 006 nəfər olub və gənclərin payı 27,5 faiz təşkil edib. Gənclər tərəfindən törədilən cinayətlərin 46,6 faizi ictimai təhlükəsizlik və ictimai qayda əleyhinə, 27,7 faizi iqtisadi sahədə, 22,3 faizi şəxsiyyət əleyhinə, 3,4 faizi isə digər sahələrdə törədilib.
Bundan başqa, “Azərbaycan gəncləri - 2025” məcmuəsində 2024-cü il üzrə 14-29 yaşlı cinayət törətmiş şəxslərin sayı, cinayətlərin fəsillər və növlər üzrə bölgüsü, narkotik vasitələrin və psixotrop maddələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə bağlı cinayət törətmiş gənclərin sayı ayrıca təqdim edilir. Bu göstəricilər gənclər arasında hüquqpozmaların hansı istiqamətlərdə cəmləşdiyini görmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, rəsmi rəqəmlər Azərbaycanda gənclərin təxminən 2,3 milyon nəfərlik böyük sosial qrup olduğunu göstərir. Onların ölkə əhalisində payı 22,5 faizdir, yarıdan çoxu şəhərlərdə yaşayır, əmək bazarında on minlərlə gənc işsiz kimi qeydiyyata alınsa da, eyni zamanda on minlərlə gənc işlə təmin olunur. Təhsil, ailə, doğum, sağlamlıq və hüquqpozmalar üzrə göstəricilər isə gənclərin sosial vəziyyətinin bir neçə istiqamətdə paralel şəkildə dəyişdiyini göstərir.
Firuzə Əliyeva
Mövzu: Gender, ailə və demoqrafiya məsələlərinin işıqlandırılması;
Qeyd: Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
