Lütfi Zadədən Landauya: Azərbaycanın dünyaya bəxş etdiyi dahilər
Azərbaycan zəngin tarixi, mədəniyyəti və təbii sərvətləri ilə yanaşı, dünya elminə bəxş etdiyi görkəmli alimlərlə də tanınır.
Son yüz ildə azərbaycanlı alimlər tərəfindən irəli sürülən nəzəriyyələr, hazırlanmış texnologiyalar və aparılmış elmi tədqiqatlar müxtəlif sahələrdə qlobal inkişafın istiqamətini müəyyənləşdirib.
Bu gün süni intellektdən istifadə edən milyonlarla insan, müasir aviasiya sənayesi, kosmik rabitə sistemləri və hətta gündəlik istifadə etdiyimiz ağıllı məişət cihazları müəyyən mənada Azərbaycan mənşəli elmi ideyaların nəticələrindən faydalanır.
Qeyri-səlis məntiqdən kosmik texnologiyalara, Nobel səviyyəli elmi nəzəriyyələrdən neft kimyasındakı inqilabi yeniliklərə qədər Azərbaycan alimlərinin imzası dünya elminin ən mühüm nailiyyətləri sırasında yer alır.
Sfera.az dünya elminə mühüm töhfələr vermiş azərbaycanlı alimlərin ən diqqətçəkən nailiyyətlərini araşdırıb.
Süni intellektin "atası" sayılan azərbaycanlı alim
Dünyada Azərbaycan adı çəkiləndə elm sahəsində ilk yada düşən simalardan biri professor Lütfi Zadədir. 1921-ci ildə Bakıda anadan olan alim 1965-ci ildə "Qeyri-səlis məntiq" (Fuzzy Logic) nəzəriyyəsini təqdim etməklə elm tarixində yeni səhifə açdı. Klassik məntiqdə hər şey ya doğru, ya da yanlış hesab olunur. Lütfi Zadə isə sübut etdi ki, real həyatda hadisələr çox vaxt bu qədər dəqiq olmur. İnsan düşüncəsinə daha yaxın olan qeyri-səlis məntiq sistemi kompüterlərin və texnologiyaların qeyri-müəyyən məlumatlarla işləməsinə imkan verdi. Bu gün avtomobillərin ağıllı idarəetmə sistemləri, paltaryuyan maşınlar, kondisionerlər, liftlər, tibbi diaqnostika proqramları və süni intellekt texnologiyalarının mühüm hissəsi məhz Lütfi Zadənin nəzəriyyəsinə əsaslanır. Mütəxəssislər onu süni intellekt inqilabının əsas memarlarından biri hesab edirlər.
Nobel mükafatına gedən yol Bakıda başladı
Azərbaycanın dünya elminə bəxş etdiyi ən böyük adlardan biri də Lev Landaudur. Bakıda doğulan alim XX əsrin ən görkəmli fizikləri sırasında yer alır. Landau nəzəri fizika sahəsində apardığı fundamental tədqiqatlarla maddələrin davranışını izah edən yeni nəzəriyyələr yaratdı. Onun aşağı temperatur fizikası üzrə araşdırmaları sonradan kvant mexanikasının inkişafında mühüm rol oynadı. 1962-ci ildə Nobel Fizika Mükafatına layiq görülən Landaunun elmi irsi bu gün də dünyanın ən nüfuzlu universitetlərində öyrədilir. Bir çox alimlər onun əsərlərini müasir fizikanın "əlifbası" adlandırırlar.
Müharibənin taleyini dəyişən azərbaycanlı kimyaçı Akademik Yusif Məmmədəliyevin adı isə neft kimyası sahəsində böyük yeniliklərlə bağlıdır.
O, yüksək oktanlı aviasiya yanacağının hazırlanması istiqamətində apardığı tədqiqatlarla dünya elminə mühüm töhfə verib. İkinci Dünya müharibəsi illərində döyüş təyyarələrinin effektiv fəaliyyəti üçün keyfiyyətli yanacaq həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Məhz Məmmədəliyevin elmi araşdırmaları nəticəsində əldə olunan texnologiyalar aviasiya sənayesində yeni imkanlar yaratdı. Onun işləyib hazırladığı üsullar sonrakı illərdə neft emalı sənayesinin inkişafına da ciddi təsir göstərdi. Bu gün neft kimyası sahəsində istifadə olunan bir sıra texnoloji həllərin əsasında həmin dövrdə aparılan tədqiqatların izləri görünür. Kosmosda Azərbaycan izi Son illərdə Azərbaycanın elmi nailiyyətləri yalnız nəzəri araşdırmalarla məhdudlaşmır. Ölkə kosmik texnologiyalar sahəsində də mühüm uğurlar əldə edib. Azərbaycanın orbitə çıxardığı peyklər regionun telekommunikasiya və informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsində mühüm rol oynayır. Yer səthinin müşahidəsi, rabitə xidmətləri və məlumat ötürülməsi sahələrində istifadə olunan bu texnologiyalar ölkəni Cənubi Qafqazın kosmik imkanlara malik azsaylı dövlətlərindən birinə çevirib. Mütəxəssislərin fikrincə, kosmik sənayenin inkişafı Azərbaycanın elmi potensialının yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Tibb və nanotexnologiyada yeni üfüqlər Azərbaycan alimlərinin diqqət çəkən fəaliyyət istiqamətlərindən biri də biotibb və nanotexnologiyadır.
Son illərdə ölkənin elmi-tədqiqat müəssisələrində hazırlanmış müxtəlif biomateriallar, dərman daşıyıcı sistemlər və nanohissəciklər beynəlxalq elmi jurnallarda dərc olunub və xarici alimlərin marağına səbəb olub. Bu tədqiqatlar gələcəkdə xərçəng, ürək-damar və digər ağır xəstəliklərin diaqnostikası və müalicəsində yeni imkanlar yarada bilər. Bir sıra layihələr artıq beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf etdirilir.
Azərbaycan elmi niyə vacibdir?
Ekspertlər hesab edirlər ki, Azərbayscanın ən böyük sərvəti yalnız neft və qaz ehtiyatları deyil, həm də insan kapitalıdır. Lütfi Zadənin süni intellektə verdiyi töhfələr, Landaunun Nobel səviyyəli nəzəriyyələri, Məmmədəliyevin neft kimyasında yaratdığı yeniliklər və müasir kosmik layihələr göstərir ki, Azərbaycan alimləri dünya elminin inkişafında mühüm rol oynayıblar. Qlobal texnoloji yarışın sürətləndiyi müasir dövrdə elmi araşdırmalara investisiyanın artırılması, gənc alimlərin dəstəklənməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanı yeni elmi nailiyyətlərə daha da yaxınlaşdıra bilər. Bir vaxtlar Bakıda doğulan alimlərin ideyaları dünyanı dəyişdiyi kimi, bu gün Azərbaycanın laboratoriyalarında yetişən yeni nəsil tədqiqatçılar da gələcəyin böyük kəşflərinə imza ata bilərlər. Bu isə Azərbaycan elminin ən böyük potensialı hesab olunur.
Firuzə Əliyeva