Kiberbullinq: Görünməyən təhlükənin böyüməsi

Müasir dövrdə texnologiyanın sürətli inkişafı insanların həyat tərzində böyük dəyişikliklər yaradıb. İnternet, sosial şəbəkələr və süni intellekt əsaslı sistemlər artıq gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Təhsil, səhiyyə, biznes, media və digər sahələrdə süni intellektdən geniş istifadə edilir. Bu texnologiyalar insanların işini sürətləndirsə və həyat keyfiyyətini artırsa da, onların yaratdığı müəyyən mənfi nəticələr də mövcuddur. Son illərdə bu problemlər arasında xüsusilə diqqət çəkən məsələlərdən biri kiberbullinqdir.

 

Ənənəvi zorakılıq və təzyiq halları əvvəllər daha çox fiziki mühitdə baş verirdisə, texnologiyanın inkişafı ilə bu hallar virtual mühitə keçib. İnternetdə anonimlik imkanlarının geniş olması və sosial şəbəkələrdən istifadənin artması insanların daha rahat şəkildə başqalarına psixoloji təzyiq göstərməsinə səbəb olur. Buna görə də kiberbullinq müasir cəmiyyətin ciddi sosial problemlərindən birinə çevrilib.

 

Kiberbullinq anlayışı nədir?

 

Kiberbullinq internet və rəqəmsal platformalar vasitəsilə bir şəxsin təhqir olunması, alçaldılması, hədələnməsi və ya psixoloji təzyiqə məruz qalmasıdır. Bu proses müxtəlif formalarda baş verə bilər:

 

Təhqiramiz mesajların göndərilməsi;
Sosial şəbəkələrdə lağ edilmə;
Şəxsi məlumatların icazəsiz paylaşılması;
Saxta məlumatların yayılması;
Foto və videoların manipulyasiya olunaraq paylaşılması;
Şəxsin qrupdan və ya virtual mühitdən kənarlaşdırılması.

 

Əvvəllər insanlar zorakılıqdan uzaqlaşmaq üçün məkan dəyişə və ya həmin mühitdən uzaqlaşa bilirdilər. Lakin kiberbullinqdə vəziyyət fərqlidir. İnternet günün istənilən saatında əlçatan olduğu üçün insan da təzyiqdən tam uzaqlaşa bilmir.

 

Süni intellekt insanların həyatını asanlaşdırmaq məqsədilə yaradılıb. Lakin bəzi hallarda bu texnologiya mənfi məqsədlər üçün də istifadə olunur.

Süni intellektin inkişafı ilə kiberbullinqin yeni formaları yaranmağa başlayıb:

Saxta görüntülər (deepfake):
Süni intellekt vasitəsilə insanların üzləri və səsləri dəyişdirilərək həqiqətə bənzər saxta videolar hazırlanır. Bu isə şəxsin nüfuzuna ciddi zərər verə bilir.
Avtomatik təhqir mesajları:
Bəzi proqramlar və botlar süni intellekt vasitəsilə avtomatik şəkildə təhqiramiz və ya təzyiq xarakterli mesajlar göndərə bilir.
Manipulyasiya edilmiş məzmun:
Foto və videolar dəyişdirilərək insanları lağ obyektinə çevirmək məqsədilə paylaşılır.
Anonim hesabların artması:
Süni intellekt vasitəsilə saxta profillərin yaradılması daha asanlaşır və bu da təzyiq hallarını artırır.

 

Bu hallar göstərir ki, texnologiya yalnız faydalı vasitə deyil, düzgün istifadə edilmədikdə təhlükəli nəticələr də yarada bilər.

Bəs digər ölkələrdə bu problem hansı səviyyədədir?

Kiberbullinq artıq yalnız fərdi problem deyil, qlobal problem hesab olunur. Dünyanın müxtəlif ölkələri bu məsələ ilə bağlı ciddi tədbirlər görür.
Məsələn, ABŞ-də aparılmış müxtəlif araşdırmalar göstərir ki, yeniyetmələrin böyük hissəsi ən azı bir dəfə internet üzərindən təhqir və ya təzyiqə məruz qalıb. Sosial media platformalarında məktəblilər arasında yayılan mənfi şərhlər, şayiələr və alçaldıcı paylaşımlar xüsusilə geniş yayılıb.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, sosial şəbəkələrdə uzun müddət aktiv olmaq yeniyetmələrin psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.

Cənubi Koreya da texnologiyanın ən inkişaf etdiyi ölkələrdən biridir. Lakin internetdən yüksək istifadə səviyyəsi burada kiberbullinq hallarının da artmasına səbəb olub.

Bəzi gənclərin davamlı internet təzyiqi nəticəsində ciddi psixoloji problemlərlə qarşılaşması cəmiyyətdə geniş müzakirələr yaradıb. Bundan sonra hökumət internet təhlükəsizliyi və rəqəmsal davranış qaydalarının tədrisini gücləndirib.

Yaponiyada məktəblərdə şagirdlərə rəqəmsal etik davranış dərsləri keçirilir. Məqsəd uşaqlara internetdən düzgün istifadə etməyi və virtual mühitdə insanlara hörmətlə yanaşmağı öyrətməkdir.

Bu təcrübələr göstərir ki, problemin qarşısını almaq üçün yalnız texniki həllər kifayət etmir, eyni zamanda maarifləndirmə də vacibdir.

Süni intellektin inkişafı ilə kiberbullinqin müxtəlif yeni formaları yaranmağa başlayıb. Məsələn, süni intellekt vasitəsilə insanların üz və səs xüsusiyyətləri dəyişdirilərək həqiqətə çox bənzəyən saxta videolar hazırlana bilir. Bu cür görüntülər insanların nüfuzuna və şəxsi həyatına ciddi zərər vura bilər.

Bundan əlavə, bəzi proqramlar və avtomatik sistemlər vasitəsilə təhqiredici və təzyiq xarakterli mesajlar göndərmək mümkündür. Süni intellekt həmçinin foto və videoları dəyişdirərək insanların lağ obyektinə çevrilməsinə səbəb ola bilir. Saxta hesabların yaradılmasının asanlaşması da internet mühitində anonim təzyiq hallarını artırır.

Kiberbullinq insanlara müxtəlif formalarda təsir göstərir. Davamlı təzyiq və təhqirlə qarşılaşan şəxslərdə özünəinamın azalması müşahidə olunur. İnsanlar özlərini dəyərsiz hiss edə və sosial münasibətlərdən uzaqlaşmağa başlaya bilərlər.

Bundan başqa, kiberbullinq stress və narahatlıq hissinin yaranmasına səbəb olur. Uzunmüddətli psixoloji təzyiqlər bəzi hallarda depressiyaya və yuxu problemlərinə gətirib çıxarır. Xüsusilə yeniyetmələrdə bu problemlər təhsil nəticələrinə və gündəlik həyat fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Kiberbullinqin qarşısının alınmasında ailənin rolu böyük əhəmiyyət daşıyır. Valideynlər uşaqların internet fəaliyyətini izləməli və onlarla açıq ünsiyyət qurmalıdırlar.

 

Təhsil müəssisələri də bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Məktəblərdə rəqəmsal təhlükəsizlik və internet etikası ilə bağlı maarifləndirici dərslər keçirilməlidir. Eyni zamanda şagirdlərə psixoloji dəstək göstərilməsi vacibdir.

 

Sosial media platformaları da məsuliyyət daşıyır. Bu platformalar təhqiredici məzmunların silinməsini sürətləndirməli və təhlükəli paylaşımları müəyyən etmək üçün nəzarət sistemlərini gücləndirməlidirlər.

Cəmiyyət də internetdə etik davranış qaydalarına diqqət yetirməlidir. İnsanlar virtual mühitdə də real həyatda olduğu kimi qarşılıqlı hörmət prinsiplərinə əməl etməlidirlər.

Bundan əlavə, məktəblərdə maarifləndirici seminarların və psixoloji dəstək proqramlarının təşkil olunması vacibdir. Bu tədbirlər şagirdlərin həm internet mühitində düzgün davranış qaydalarını öyrənməsinə, həm də psixoloji problemlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

İnsanlarda rəqəmsal mədəniyyət formalaşdırılmalıdır. Hər kəs internetdə də real həyatda olduğu kimi etik davranış qaydalarına əməl etməlidir.

Sonda isə demək olar ki, süni intellekt və texnologiya insan həyatını asanlaşdırmaq məqsədi daşısa da, onların yanlış istifadəsi yeni təhlükələrin yaranmasına səbəb olur. Kiberbullinq görünməyən, lakin insanların psixoloji vəziyyətinə və sosial həyatına ciddi təsir edən problemlərdən biridir.

Rəqəmsal dünyanın sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə virtual təhlükəsizlik artıq real həyat təhlükəsizliyi qədər vacib hesab edilir. Gələcəkdə sağlam rəqəmsal cəmiyyət formalaşdırmaq üçün texnologiyanın imkanlarından düzgün istifadə etmək və insanlar arasında qarşılıqlı hörmət prinsiplərini gücləndirmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bənövşə Həsənova
Sfera.az