Təbii artımda antirekord - Qərb ssenarisi Azərbaycanda
2025-ci ilin sonuna olan məlumata əsasən, Azərbaycanda əhalinin təbii artımı 37 462 nəfər və ya 0,4 faiz olub. Bu göstərici 2021-ci ildə qeydə alınan rəqəmdən sonra ən aşağı səviyyəli təbii artım göstəricisi hesab olunur. 2020-ci ildə sərt karantin tədbirləri ilə əlaqədar evlənənlərin sayı kəskin şəkildə azaldığına görə, 2021-ci ildə əhalinin təbii artımı 35 min nəfərə qədər geriləmişdi.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, 10 il əvvəl ölkəmizdə illik təbii artım 100 min nəfərdən çox idi. Son illərin statistikası göstərir ki, doğum və ölüm arasındakı fərq getdikcə azalır və demoqrafik artım tempi zəifləyir.
Bəs bu prosesin qarşısını almaq mümkündürmü?
Sfera.az bildirir ki, təbii artımın zəifləməsi təkcə statistik rəqəm deyil, cəmiyyətin sosial, iqtisadi və mədəni transformasiyasının göstəricisidir.
Belə ki, Azərbaycanda ailə modeli dəyişir, urbanizasiya artır, nikah yaşı yüksəlir və fərdi həyat prioritetləri ön plana keçir. Əvvəllər çoxuşaqlı ailə ənənəsi geniş yayılmışdısa, bu gün xüsusilə şəhər mühitində bir və ya iki uşağa daha çox üstünlük verilir.
Doğum səviyyəsinin azalmasının əsas səbəbləri sırasında iqtisadi qeyri-müəyyənlik mühüm yer tutur. Gənc ailələr uzunmüddətli maliyyə sabitliyinə əmin olmadıqda uşaq sayını məhdudlaşdırmağa üstünlük verirlər. Mənzil təminatı problemi, xüsusilə paytaxt və iri şəhərlərdə yaşayış sahəsinin bahalaşması ailə planlaşdırılmasına birbaşa təsir edir. Eyni zamanda qadınların əmək bazarında fəallığının artması, ali təhsil səviyyəsinin yüksəlməsi və karyera prioritetlərinin dəyişməsi analıq yaşının gecikməsinə səbəb olur. Nikah yaşının artması isə ümumi doğum göstəricilərinə təsirsiz ötüşmür.
Bu proses təkcə Azərbaycana xas deyil. Avropanın bir çox ölkələrində oxşar dinamika müşahidə olunur. Məsələn, Macarıstan son illərdə doğumu artırmaq məqsədilə geniş sosial təşviq proqramları həyata keçirir. Orada çoxuşaqlı ailələrə vergi güzəştləri, ipoteka dəstəyi və birbaşa maliyyə yardımları tətbiq olunub. Bu tədbirlərdən sonra müəyyən artım qeydə alınsa da, davamlı və yüksək artım təmin edilməyib.
Fransa isə uzun illərdir sistemli ailə siyasəti yürüdür. Uşaq müavinətləri, subsidiyalı bağça sistemi və işləyən valideynlər üçün sosial təminatlar nəticəsində Fransa Avropada doğum səviyyəsinin nisbətən sabit qaldığı ölkələrdəndir.
Bunun qarşılığında Yaponiya və Cənubi Koreya kimi inkişaf etmiş ölkələrdə dövlətin böyük maliyyə dəstəyinə baxmayaraq, doğum səviyyəsi rekord həddə qədər azalıb. Bu təcrübə göstərir ki, problem təkcə maddi stimulla həll olunmur; sosial psixologiya, iş-həyat balansı və gələcəyə inam faktoru daha həlledici rol oynayır.
Azərbaycanda demoqrafik dinamikanın sabitləşdirilməsi üçün kompleks yanaşmaya ehtiyac var. İlk növbədə uzunmüddətli demoqrafik strategiya hazırlanmalı, gənc ailələr üçün əlçatan mənzil mexanizmləri genişləndirilməli, uşaq baxımı infrastrukturu gücləndirilməli və çevik əmək bazarı imkanları artırılmalıdır. Regional inkişafın sürətləndirilməsi də paytaxt mərkəzləşməsinin azalmasına və ailə qurmaq üçün daha əlverişli sosial mühitin formalaşmasına töhfə verə bilər.
Təbii artımın azalması uzunmüddətli perspektivdə əmək bazarına, sosial təminat sisteminə və əhalinin yaş strukturuna təsir göstərə bilər. Əhalinin yaşlanması sürətləndikcə işləyənlərin sayı azalacaq, sosial yük isə artacaq. Bu baxımdan məsələ yalnız demoqrafik statistika deyil, həm də iqtisadi və sosial təhlükəsizlik məsələsidir.
Nəticə etibarilə, təbii artımın zəifləməsi qlobal tendensiyanın bir hissəsi olsa da, düzgün sosial siyasət, ailə institutunun gücləndirilməsi və gələcəyə inamın artırılması ilə bu prosesin sürətini azaltmaq mümkündür. Demoqrafik siyasət qısamüddətli təşviqlərlə deyil, uzunmüddətli sosial strategiya ilə nəticə verə bilər.
Firuzə Əliyeva
Sfera.az