1980-ci ildə dünya tam başqa idi – soyuq müharibə davam edir, Sovet İttifaqı hələ gücünün zirvəsində görünürdü.

Azərbaycan SSRİ-nin tərkibində yaşayırdı, dini fəaliyyət isə ciddi nəzarət altında saxlanılırdı. Həmin ildə cəmi 31 yaşlı Allahşükür Paşazadə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri seçildi. O dövrdə yəqin ki, heç kim düşünmürdü ki, həmin şəxs onilliklər sonra da eyni postda qalacaq.

Sfera.az bildirir ki, bu gün Paşazadə artıq 46 ilə yaxındır Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə rəhbərlik edir. Bu müddət ərzində SSRİ tarixə qarışıb, kommunist ideologiyası çöküb, Azərbaycan müstəqillik qazanıb, Qarabağ müharibələri yaşanıb, regionun siyasi xəritəsi dəyişib, ölkədə müxtəlif hakimiyyətlər formalaşıb. Lakin bütün bu proseslər fonunda dəyişməyən simalardan biri məhz Allahşükür Paşazadə olub. Maraqlıdır ki, onun rəhbərliyə gəldiyi dövrdə Azərbaycan SSR-ə Heydər Əliyev rəhbərlik edirdi. Sonrakı illərdə isə ölkədə siyasi sistem tamamilə yeniləndi. Sovet dövlətinin yerində yeni respublikalar yarandı, postsovet məkanında müharibələr və siyasi böhranlar başladı. Buna baxmayaraq, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin rəhbəri dəyişmədi. Paşazadənin fəaliyyəti təkcə dini müstəvi ilə məhdudlaşmadı. O, müxtəlif illərdə beynəlxalq dini forumlarda, dövlət tədbirlərində, regionla bağlı siyasi-diplomatik proseslərdə də iştirak edən əsas simalardan birinə çevrildi. Xüsusilə Qarabağ münaqişəsi dövründə dini diplomatiya xəttində ən çox görünən şəxslərdən biri oldu.

Dünya təcrübəsində dini liderlərin uzun müddət postda qalması nadir hal sayılmır. Xüsusilə dini idarəetmənin mərkəzləşdiyi ölkələrdə bu daha açıq görünür. Məsələn, Əli Xamenei 1989-cu ildən bu ilədək 37 ilə yaxın İranın ali lideri olub. İran sistemində ali lider faktiki olaraq ömürlük post sayılır.

Katolik dünyasında da papalar ənənəvi olaraq ömürlük seçilirlər. Lakin istisnalar da olub. Papa XVI Benedikt 2013-cü ildə səhhətini əsas gətirərək könüllü şəkildə istefa verdi. Bu hadisə son yüzilliklərin ən nadir dini qərarlarından biri kimi tarixə düşdü. Hazırda isə Katolik Kilsəsinə Papa Fransisk rəhbərlik edir.

Dünyanın ən uzunmüddətli dini liderlərindən biri isə XIV Dalay Lama sayılır. O, 1940-cı ildən Tibet buddistlərinin ali dini rəhbəri statusunu daşıyır. Bu isə 80 ildən artıq bir dövr deməkdir.

Tarix boyu dini liderlərin postdan getməsi əsasən dörd formada baş verib: ölüm, könüllü istefa, dini şuraların qərarı və siyasi çevrilişlər.

Bir çox dini sistemdə rəhbərlər ömürlük seçilir. Lakin bəzi ölkələrdə onları vəzifədən uzaqlaşdırmaq səlahiyyəti olan dini institutlar mövcuddur. Məsələn, İranda ali liderə nəzarət edən Ekspertlər Şurası fəaliyyət göstərir. Pravoslav kilsələrində isə sinod sistemi mövcuddur. Tarixdə imperiyaların dağılması ilə birlikdə dini rəhbərlərin də dəyişdiyi çox olub. Lakin bəzi fiqurlar fərqli siyasi sistemlər arasında keçid etməyi bacarıb.

Allahşükür Paşazadənin uzunmüddətli rəhbərliyi də məhz bu baxımdan diqqət çəkir. O, sovet ateizmi dövründə rəhbər seçilib, SSRİ-nin süqutundan sonra fəaliyyətini davam etdirib və müstəqil Azərbaycanın bütün mərhələlərində ölkənin əsas dini simalarından biri olaraq qalıb. Bu gün onun rəhbərlik müddəti artıq bir çox siyasi liderlərin hakimiyyət dövrünü də geridə qoyur. Paşazadənin adı təkcə dini idarəçiliklə deyil, Azərbaycanın son yarım əsrlik siyasi və ictimai tarixinin dəyişməyən simvollarından biri kimi də çəkilir.

Firuzə Əliyeva

Sfera.az

Yarım əsrə yaxın vəzifə: Allahşükür Paşazadə və DÜNYA TƏCRÜBƏSİ