Neftdən sonrakı Bakı: WUF13 nəyi dəyişəcək?- TƏHLİL
Bir şəhərin gələcəyini bəzən bir forum dəyişə bilir.
Vaxtilə Dubay səhranın ortasında sadəcə tranzit məntəqə hesab olunurdu. Bu gün isə dünyanın ən güclü urban mərkəzlərindən biridir. Sinqapur bir vaxtlar kiçik liman şəhəri idi, indi “ağıllı şəhər” modelinin simvolu sayılır. Doha isə beynəlxalq tədbirlər vasitəsilə özünü Yaxın Şərqin yeni iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevirməyə çalışır.
İndi isə diqqətlər Bakıya yönəlir.
2026-cı ildə Azərbaycanın paytaxtı dünyanın ən böyük urbanizasiya platformalarından biri olan Ümumdünya Şəhərsalma Forumuna (WUF13) ev sahibliyi edəcək. İlk baxışda bu, sadəcə beynəlxalq tədbir kimi görünə bilər. Amma əslində məsələ daha dərindir. Çünki XXI əsrdə dövlətlərin gücü artıq yalnız neftlə, qazla və ya ordularla ölçülmür. Bu gün şəhərlər ölkələrin əsas vizit kartına çevrilib.
Və Bakı artıq özünü sadəcə Xəzərin sahilində yerləşən paytaxt kimi deyil, gələcəyin şəhərləri sırasında görmək istəyir.
BMT-nin İnsan Məskənləri Proqramı (UN-Habitat) tərəfindən təşkil olunan forumun Bakıda keçirilməsi təsadüfi qərar sayılmır. Son illərdə Azərbaycan beynəlxalq tədbirlər ölkəsinə çevrilib. Formula 1 yarışları, Avropa Oyunları, COP29, Qoşulmama Hərəkatı Zirvəsi… Bakı artıq böyük tədbirləri qəbul etməyi bacardığını dünyaya sübut edib. Amma WUF13 fərqlidir. Çünki bu forum idman və ya siyasətdən daha böyük məsələni - gələcəyin şəhərlərini müzakirə edir.
Hazırda dünya əhalisinin təxminən 56 faizi şəhərlərdə yaşayır. BMT hesab edir ki, 2050-ci ilə qədər bu rəqəm 68-70 faizə çatacaq. Başqa sözlə, qarşıdakı 25 ildə dünyada daha 2,5 milyard insan şəhərlərə köçəcək. Bu isə o deməkdir ki, yaxın gələcəkdə şəhərlər daha böyük problemlərlə üzləşəcək: tıxaclar, mənzil böhranı, ekoloji gərginlik, enerji çatışmazlığı, əhali sıxlığı…
Əslində, WUF13 bu problemlərin həlli üçün dünyanın “beyin mərkəzi” rolunu oynayır.
Forum zamanı minlərlə xarici qonağın Bakıya gəlməsi gözlənilir. Əvvəlki forumların statistikasına görə, iştirakçı sayı bəzi illərdə 20-25 min nəfərə çatıb. Məsələn, 2024-cü ildə Qahirədə keçirilən WUF12 forumunda 182 ölkədən 24 mindən çox iştirakçı qeydə alınmışdı. Bu isə təkcə hotellərin dolması demək deyil. Burada söhbət milyardlarla dollarlıq gələcək investisiya qərarlarının verildiyi platformadan gedir.
Belə tədbirlərdə yalnız çıxışlar edilmir. Burada şəhərlərin gələcəyi ilə bağlı layihələr müzakirə olunur, investorlar yeni bazar axtarır, texnologiya şirkətləri əməkdaşlıq imkanlarını qiymətləndirir.
Məsələn, Dubay Expo 2020-dən sonra BƏƏ-yə birbaşa xarici investisiyaların həcmi rekord səviyyəyə yüksəldi. Qətər isə 2022 dünya çempionatından sonra turizm gəlirlərini kəskin artırdı. Bu gün ölkələr beynəlxalq tədbirlərə sadəcə prestij üçün yox, iqtisadi transformasiya aləti kimi yanaşırlar.
Bakının WUF13-ə ev sahibliyi etməsi də Azərbaycanın yeni iqtisadi model qurmaq cəhdinin bir hissəsi kimi görünür. Uzun illər ölkə dünyada əsasən enerji dövləti kimi tanınıb. Amma indi Bakı fərqli mesaj verməyə çalışır: Azərbaycan yalnız neft ölkəsi deyil.
Bu təsadüfi deyil. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, son illərdə qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payı 60 faizdən yuxarı qalxıb. Turizm, logistika, informasiya texnologiyaları və xidmət sektoru iqtisadiyyatın əsas inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrilir.
Bu gün paytaxtda “ağıllı şəhər”, rəqəmsal idarəetmə, yaşıl enerji və urban texnologiyalar haqqında daha çox danışılır. Qarabağda qurulan yeni yaşayış məntəqələri isə bu siyasətin ən diqqətçəkən hissəsinə çevrilib.
Ağalı kəndi artıq beynəlxalq platformalarda “smart village” nümunəsi kimi təqdim olunur. Azad edilmiş ərazilərdə sıfırdan qurulan şəhər və kəndlərdə yaşıl enerji, rəqəmsal idarəetmə və müasir infrastruktur sistemləri tətbiq edilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur “yaşıl enerji zonası” elan olunub. Təkcə bu bölgələrdə həyata keçirilən yenidənqurma layihələrinin dəyəri artıq milyardlarla manatla ölçülür.
Əslində, Azərbaycan WUF13 vasitəsilə dünyaya yalnız Bakıdakı göydələnləri deyil, Qarabağda qurmağa çalışdığı yeni urban modeli də göstərmək istəyir.
Bu forumun ən maraqlı tərəfi isə Bakının öz problemlərini də dünyanın diqqətinə çıxaracaq olmasıdır.
Çünki şəhərin parlaq görüntüsünün arxasında ciddi urban problemlər dayanır. Hazırda Azərbaycan əhalisinin təxminən 53 faizi şəhərlərdə yaşayır və bunun böyük hissəsi Bakı və Abşeronun payına düşür. Rəsmi məlumatlara görə, Bakı və ətraf ərazilərdə yaşayan insanların sayı artıq 4 milyona yaxınlaşır. Bu isə ölkə əhalisinin təxminən üçdə biri deməkdir.
Səhər və axşam saatlarında kilometrlərlə uzanan tıxaclar, regionlardan paytaxta kütləvi köç, sürətlə bahalaşan mənzillər, azalan yaşıllıq sahələri… Əslində Bakı postsovet məkanının ən sürətli böyüyən şəhərlərindən biridir və bu böyümə artıq şəhərin nəfəsini daraltmağa başlayıb.
Mənzil bazarında da vəziyyət diqqət çəkir. Son illərdə Bakıda daşınmaz əmlak qiymətləri sürətlə artıb. Xüsusilə mərkəzi ərazilərdə mənzillərin qiyməti bəzi hallarda illik 15-20 faiz yüksəlir. Bu isə urban inkişafla yanaşı sosial bərabərsizlik riskini də artırır.
Məhz buna görə WUF13 Bakı üçün sadəcə beynəlxalq tədbir yox, həm də özünü yenidən düşünmək fürsətidir.
Bu forumdan sonra Bakının qarşısında iki yol dayanacaq: ya o, plansız şəkildə böyüyən ənənəvi şəhər olaraq qalacaq, ya da regionun ilk həqiqi “ağıllı şəhər” modelinə çevrilməyə çalışacaq.
WUF13-dən sonra Azərbaycana urban texnologiyalar, yaşıl enerji, rəqəmsal idarəetmə və şəhər infrastrukturu sahəsində maraq daha da arta bilər. Bu isə həm qeyri-neft sektorunun inkişafı, həm yeni iş yerləri, həm də beynəlxalq investisiyalar baxımından ciddi imkanlar yaradır.
Bu forumun əsas mesajı da budur: gələcəyin mübarizəsi artıq dövlətlər arasında yox, şəhərlər arasında gedəcək.
Və Bakı bu yarışda iştirak etmək istəyir.
Firuzə Əliyeva
Sfera.az